Psychologiczne i konfesyjne źródła żywotności piety w tradycji kultury. Studium antropologiczno-kulturoznawcze

Przedmiotem opracowania jest pieta obecna w świadomości społecznej oraz świadectwach kulturowych − tekstach i dziełach sztuki. Jej treścią jest postać Maryi trzymająca na kolanach martwe ciało Chrystusa. Pieta pozostaje trwale obecna w tradycji kultury. Celem artykułu jest wskazanie źródeł tej żywotności. Źródła żywotności ujawniają zarówno badania dotyczące duchowości człowieka (nawiązujące do personalizmu i teologii), jak i refleksja psychologiczna (psychologia głębi). Źródła duchowe inspirują tematykę piety w wyniku dążności intelektualno-wierzeniowej (afirmacja realności opartych na wierze), drugie – usytuowane w ludzkiej psyche – obejmują nieświadome czynniki „modelowania” intencjonalnie ukształtowanych treści. Czynnikami tymi są archetypy Wielkiej Kobiecości i Wielkiej Matki w różnym stopniu oddziałujące na przeżycia inspirowane ideą piety. Źródłom psychologicznym poświęcona jest pierwsza część artykuły. W części drugiej omawiane są różne konfesyjne uwarunkowania przeżywania Maryi będącej w sytuacji piety. Warunkiem żywotności piety w kulturze jest nieodłącznie związane z nią przeżywanie (osobiste duchowe zaangażowanie w sytuację uosobionej w piecie Matki). O jego intensywności i jakości decyduje treść przeżyć. Treści mogą być „naocznie” dane, ale mogą pochodzić też z wielorakiej wiedzy o Maryi (historycznej, teologicznej, mistycznej). Istotne dla piety przeżywanie maryjnych treści bywa utrudniane: bądź nie mogą być należycie rozpoznane i przeżywane, bądź (głównie w sztuce) mogą to przeżywanie utrudniać. W związku z tym rysują się cztery typy zależności między treściami zawartymi w piecie a siłą i jakością jej przeżywania. Te zależności cechuje relacja zgodności, czyli homogeniczna, bądź niezgodności i nieadekwatności – relacja heterogeniczna. Sprawy te zostały omówione kolejno w części drugiej. Przeanalizowano również ścisłą odpowiedniość między stanem Maryi uwidocznionej w piecie a przeżywaniem tego stanu przez zewnętrzny podmiot (część 2.1. − relacja homogeniczna), w dwóch następnych odniesienie przeżywania do teologicznej wiedzy o Maryi (część 2.2. – relacja homogeniczna, część 2.3. − relacja heterogeniczna) i w części 2.4. do świadectw mistycznych – relacja homogeniczna. Trwałość piety w kulturze zapewniają te warianty, które cechują się relacją homogeniczną. Jednym słowem, zarówno w przedstawieniu, tworzeniu i kontemplacji piety musi dominować to zasadnicze przeżycie wywoływane wczuciem się w postać Matki pochylonej nad martwym Synem. Jeśli to przeżywanie schodzi na plan dalszy (na przykład w pietach niosących treści teologiczne albo w nieomawianych tu pietach sakralnych), zanika także uniwersalność zapewniająca ponadczasowy charakter piety. Zazwyczaj żywotność piety upatruje się w jej silnych walorach afektywnych, gdy wyrażone w piecie doświadczenie Matki góruje nad innymi uczuciami, jest nieporównywalne, niemożliwe do rozumowego przezwyciężenia. Jednak przeżycia tego dostatecznie nie tłumaczy kategoria uczuć. Przeżycie matki nad umarłym dzieckiem obejmuje inne atrybuty osoby ludzkiej – wolę, rozumienie, świadomość (i samoświadomość) kresu i nieodwracalności, czyli to, co zostało w opracowaniu określone mianem sytuacji granicznej dotyczącej całej egzystencji ludzkiej. Polega ona na konfrontacji ze śmiercią najbliższej osoby, czyli trwałą „utratą części siebie”. W perspektywie konfesyjnej pieta zyskuje wartość ponadczasową jako wyraz najcenniejszej dla człowieka prawdy o Bogu, gdyż w obrazie Matki bolejącej nad śmiercią Syna przejawia się macierzyńskie cierpienie Boga. Ta chrześcijańska wykładnia piety jest jeszcze jednym dowodem na jej przynależność do kulturowych i antropologicznych uniwersaliów. Niewątpliwie istotnym czynnikiem wzmacniającym ciągłe powracanie w kulturze do przeżywania piety są organizujące życie psychiczne archetypy, szczególnie pozytywne aspekty Wielkiej Matki, które w wymiarze psychicznym wzmacniają fundamentalne akty osobowe. Wspomnieć trzeba też o atrakcyjności piety dla twórców współczesnych. Zerwanie z tradycyjnym przesłaniem i polaryzacja ideowa pozbawia pietę jej antropologicznej głębi, tego, co decydowało o jej miejscu w kulturze.

The subject of this study is the Pietà as it appears in social consciousness and in cultural testimonies—texts and works of art. Its central motif is the figure of Mary holding the dead body of Christ upon her lap. The Pietà has remained a persistent presence within cultural tradition, and the aim of this article is to identify the sources of this enduring vitality. These sources are revealed both through research on human spirituality (drawing on personalism and theology) and through psychological reflection, particularly depth psychology. Spiritual sources inspire the theme of the Pietà through intellectual and faith-based orientations that affirm realities grounded in belief. Psychological sources, by contrast, are situated within the human psyche and encompass unconscious factors that shape intentionally formed contents. Chief among these factors are the archetypes of Great Femininity and the Great Mother, which exert varying degrees of influence on experiences inspired by the idea of the Pietà. The first part of the article is devoted to these psychological sources, while the second examines the diverse confessional conditions shaping the experience of Mary in the situation of the Pietà. A fundamental condition for the vitality of the Pietà in culture is the lived experience inseparably bound to it—that is, personal spiritual engagement with the situation embodied by the Mother in the Pietà. The intensity and quality of this experience are determined by its content. Such content may be given “immediately” through perception, but it may also derive from multiple forms of knowledge about Mary (historical, theological, and mystical). The experiential dimension essential to the Pietà may, however, be impeded: either because its content cannot be adequately recognized and experienced, or because—particularly in art—it may hinder rather than facilitate such experience. Consequently, four types of relationships emerge between the content contained in the Pietà and the strength and quality of its experiential reception. These relationships are characterized either by congruence (a homogeneous relation) or by incongruence and inadequacy (a heterogeneous relation). These issues are discussed in sequence in the second part of the article. First, a strict correspondence is examined between Mary’s condition as depicted in the Pietà and the external subject’s experience of that condition (Section 2.1: homogeneous relation). The next two sections address the relation of experience to theological knowledge of Mary (Section 2.2: homogeneous relation; Section 2.3: heterogeneous relation), followed by an analysis of mystical testimonies (Section 2.4: homogeneous relation). The persistence of the Pietà in culture is sustained by those variants characterized by a homogeneous relation. In other words, whether in representation, creation, or contemplation, the Pietà must be dominated by the fundamental experience evoked through empathetic identification with the Mother bent over her dead Son. When this experiential dimension recedes into the background—for example, in Pietà representations burdened with theological content or in certain unexamined forms of sacred art—the universality that ensures the Pietà’s timeless character likewise diminishes. The vitality of the Pietà is commonly attributed to its powerful affective qualities, in which the experience of the Mother expressed in the Pietà surpasses all other emotions, remains incomparable, and resists rational transcendence. Yet this experience cannot be adequately explained solely in terms of emotion. The experience of a mother confronted with her dead child encompasses other attributes of the human person—will, understanding, consciousness (and self-consciousness) of finitude and irreversibility—constituting what this study defines as a limit situation affecting the entirety of human existence. This situation consists in confrontation with the death of the closest person, understood as the irreversible “loss of a part of oneself.” From a confessional perspective, the Pietà acquires timeless value as an expression of what is most precious to human beings—the truth about God—since the image of a mother grieving over her son’s death manifests the maternal suffering of God (God cannot remain absent from human suffering). This Christian interpretation of the Pietà constitutes further evidence of its belonging to cultural and anthropological universals. Undoubtedly, a significant factor reinforcing the recurrent return of the Pietà within culture is the structuring role of archetypes in psychic life, particularly the positive aspects of the Great Mother, which strengthen fundamental personal acts on the psychological level. Attention must also be given to the Pietà’s appeal for contemporary creators. A break with its traditional message and ideological polarization deprive the Pietà of its anthropological depth—that which historically determined its place within culture.