Działalność dydaktyczna i wychowawczo-opiekuńcza szkół podstawowych w Tarnowie i w powiecie tarnowskim w latach 1945–1975. Studium z problematyki szkolnictwa podstawowego w Polsce Ludowej

Abstract

Niniejsza praca podejmuje problematykę badawczą związaną z działalnością dydaktyczno-wychowawczą szkół podstawowych w Polsce w latach 1945–1975. Pod względem terytorialnym przedmiot badań został zawężony do obszaru miasta Tarnowa i powiatu tarnowskiego. Natomiast uzasadnieniem przyjętej w badaniach chronologii są ramy czasowe, w których istniał powiat tarnowski jako jednostka podziału administracyjnego w Polsce Ludowej. Głównym celem pracy jest analiza procesu nauczania i wychowania realizowanego przez szkoły podstawowe miasta Tarnowa i powiatu tarnowskiego w latach 1945–1975. Rozprawa koncentruje się na rekonstrukcji i charakterystyce najważniejszych czynników i warunków pracy dydaktyczno-wychowawczej szkół, uwzględniając specyfikę „okresu peerelowskiego”, jak również dokonując ich kontekstaulizacji w odniesieniu do tendencji i zjawisk zachodzących w omawianym okresie w oświacie podstawowej Polski Ludowej. Poszczególne zagadnienia składające się na treść kolejnych rozdziałów opisano ukazując perspektywę ich ewolucji, na tle zasadniczych przeobrażeń wynikających z ówczesnej polityki oświatowej państwa polskiego. Są to następujące zagadnienia: ogólna organizacja i rozwój szkolnictwa podstawowego w Tarnowie i powiecie tarnowskim; praca dydaktyczna szkół; działalność wychowawczo-opiekuńcza szkół; miejsko-powiatowy nadzór pedagogiczny nad działalnością dydaktyczno-wychowawczą szkół i nauczycieli; zaangażowanie szkół w wydarzenia i akcje polityczne, a także w przemiany społeczno-ustrojowe w kontekście oddziaływań wychowawczych; praca bibliotek szkolnych i rozwój czytelnictwa szkolnego. Opracowanie jest monografią historyczno-pedagogiczną. Posłużono się w nim przede wszystkim metodami przyjętymi w naukach historycznych. Jest też pierwszym monograficznym ujęciem tak sformułowanego problemu badawczego. Podstawową bazę źródłową stanowiły materiały archiwalne pochodzące z archiwów państwowych, kościelnych i szkolnych. Zasadnicza jej cześć uzyskana została w wyniku kwerendy w oddziale tarnowskim Archiwum Narodowego w Krakowie. Ponadto wykorzystane zostały archiwalia z: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Krakowie, Archiwum Kuratorium Oświaty w Krakowie, Archiwum Diecezjalnego w Tarnowie, Archiwum Związku Nauczycielstwa Polskiego Oddział w Tarnowie, Archiwum Domu Tarnowskiego Sióstr Urszulanek, a także archiwów wybranych szkół podstawowych z terenu Tarnowa i powiatu tarnowskiego. Oprócz tego do przeprowadzenia badań wykorzystano materiały o charakterze normatywnym oraz statystycznym, jak również prasę ogólnopolską i lokalną, a także periodyki wydawane przez Ministerstwo Oświaty. Do zbudowania właściwej narracji użyto także bogatej literatury przedmiotu. Rozwój szkolnictwa podstawowego w okresie Polski Ludowej był w całości podporząd-kowany celom politycznym wyznaczanym mu przez partię komunistyczną. Szkoła podstawowa jako instytucja wychowująca miała przygotowywać młode pokolenie do uczestnictwa w budowie ustroju socjalistycznego, a także kształtować w nim silny emocjonalny stosunek do klasy robotniczej i władzy ludowej. Aby sprostać realizacji tego zadania polska przedwojenna szkoła powszechna musiała przejść fundamentalną przebudowę systemową i programową w oparciu o wzory oraz praktykę oświatową i pedagogiczną zaczerpniętą ze Związku Radzieckiego. Przebudowa ta była zależna od wielu elementów składowych, jak również wymagała działań dłu-gofalowych, tym bardziej że oczekiwania i postulaty nomenklatury partyjnej zostały szybko skonfrontowane z realiami wyniszczonego wojną i zdegradowanego cywilizacyjnie kraju. Z biegiem lat szkoła podstawowa stała się jednak częścią składową systemu quasi-totalitarnego państwa, w którym rządzący wyznaczali jednolite reguły obejmujące wszystkie dziedziny funkcjonowania społeczeństwa i dążyli do zaprogramowania całokształtu życia ludzi według określonego jednego scenariusza. Stąd omawiane w pracy trzy dekady działalności szkolnictwa podstawowego – od 1945 do 1975 roku – były okresem intensywnych i burzliwych przemian, bezpośrednio i intensywnie oddziałujących na pracę dydaktyczno-wychowawczą szkół i nauczycieli. Analizując działalność dydaktyczną i wychowawczą szkół podstawowych Tarnowa i powiatu tarnowskiego w latach 1945–1975 należy stwierdzić, iż wpisywała się ona w powyższy model oraz podlegała zjawiskom i procesom zachodzącym w państwie i społeczeństwie. W ostatecznej konkluzji należy stwierdzić, że dorobek szkolnictwa podstawowego Tarnowa i powiatu tarnowskiego w zakresie sprecyzowanego w tytule przedmiotu badań był znaczący, choć obciąża go silnie balast ideologiczny wynikający z faktu, iż całokształt zadań szkół związanych z nauczaniem i wychowaniem był wówczas podporządkowany polityce oświatowej państwa rządzonego przez partę komunistyczną.

This paper deals with research issues related to the didactic and educational activities of primary schools in Poland in the years 1945–1975. In territorial terms, the subject of research was narrowed down to the area of the city of Tarnów and the district of Tarnów. On the other hand, the justification of the chronology adopted in this study is the time frame in which the Tarnów District existed as a unit of administrative division in People's Poland. The main aim of this paper is to analyse the teaching and education process implemented by primary schools in Tarnów and Tarnów District in the years 1945–1975. This dissertation focuses on the reconstruction and characteristics of the most important factors and conditions of didactic and educational work of schools, taking into account the specificity of the “Polish People’s Republic period”, as well as contextualising them in relation to trends and phenomena occurring in the discussed period in the primary education of People's Poland. The individual issues that make up the content of the following chapters are described showing the perspective of their evolution, against the background of the fundamental transformations resulting from the educational policy of the Polish state at that time. These are the following issues: the general organisation and development of primary education in Tarnów and Tarnów District; educational work of schools; education and care activities of schools; city-district pedagogical super-vision over the didactic and education activities of schools and teachers; involvement of schools in political events and actions, as well as in social and political changes in the context of educational measures; the work of school libraries and the development of school reading. This study is a historical and pedagogical monograph. The main methods used in it are the ones adopted in the historical sciences. It is also the first monographic account of a research problem formulated in this way. The primary source base was formed by archival materials from state, church and school archives. The main part of it was obtained as a result of a query in the Tarnów branch of the National Archives in Cracow. Moreover, archives from the Ar-chives of the Institute of National Remembrance Branch in Cracow, the Archives of the Local Education Authority in Cracow, the Diocesan Archives in Tarnów, the Archives of the Polish Teachers' Union Branch in Tarnów, the Archives of the Tarnów House of the Ursuline Sisters, as well as archives of selected primary schools in Tarnów and Tarnów District were used. In addition, normative and statistical materials were used to conduct the research, as well as national and local press and periodicals published by the Ministry of Education. The rich source literature was also used to build the correct narrative. The development of primary education during the People's Poland period was entirely subordinated to the political goals set by the Communist Party. Primary school as an educational institution was supposed to prepare the young generation to participate in the construction of the socialist system, as well as to form in it a strong emotional attitude towards the working class and the people's power. In order to meet this task, the pre-war Polish general education school had to undergo a fundamental systemic and programmatic reconstruction based on the models and educational and pedagogical practice taken from the Soviet Union. This reconstruction depended on many components and required long-term measures, especially since the expectations and demands of the party’s nomenklatura were quickly confronted with the realities of a devastated by war and civilisationally degraded country. Over the years, however, the primary school became part of a quasi-totalitarian state system, in which the rulers set uniform rules covering all areas of the functioning of society and sought to programme the entirety of people's lives according to a certain single scenario. Hence, the three decades of primary education activity discussed in this paper – from 1945 to 1975 – were a period of intense and turbulent transformations, directly and intensively affecting the didactic and education work of schools and teachers. Analysing the didactic and educational activities of primary schools in Tarnów and Tarnów District in the years 1945–1975, it must be stated that it fit into the above model and was subject to phenomena and processes occurring in the state and society. In the final conclusion, it should be stated that the achievements of primary education in Tarnów and Tarnów District in the scope of the research specified in the title were significant, although it was heavily burdened by ideological liability resulting from the fact that the whole range of school tasks related to teaching and education were subordinated to the educational policy of the state governed by the Communist Party at that time.