Drugowojenne militaria wielkogabarytowe odkryte podczas poszukiwań prowadzonych w okolicach Sandomierza w latach 2020–2024

Wyniki przedstawionych poszukiwań przeprowadzonych przez stowarzyszenia poszukiwaczy w okolicach Sandomierza, zwieńczonych sprawozdaniami, raportami oraz dokumentacjami, często zawierającymi szczegółowe opracowania, pokazują, że zabytki związane z okresem II wojny światowej mają dużą wartość i pozwalają na pozyskanie wielu cennych informacji dotyczących samych przedmiotów bądź związanych z nimi wydarzeń. Problemem jednak wciąż pozostaje kwalifikacja zabytków, odkrytych podczas badań na stanowiskach drugowojennych. Wynika ona głównie ze świadomości i archeologów, i poszukiwaczy, że magazyny dedykowanych obiektów muzealnych są obłożone wieloma wręcz identycznymi przedmiotami, które były wykonywane w fabrykach, w seriach liczących setki tysięcy egzemplarzy, bez żadnych cech indywidualnych (Sabaciński 2015, 132). Jedyna różnica widoczna między nimi to stan w jakim przetrwały do dnia dzisiejszego. Prowadzi to do porównywania zabytków pod względem ich stanu zachowania, a następnie odrzucenia przedmiotu gorszej jakości. W przypadku militariów wielkogabarytowych sytuacja jest jeszcze bardziej skomplikowana. Z powodu ich rozmiarów zapewnienie im właściwej ochrony staje się bardzo kosztowne, a czasami wręcz niemożliwe. Z tego względu, przedmioty te są przyjmowane przez placówki muzealne niechętnie lub wcale (Florek 2019, 23). W niektórych przypadkach muzea przyjmują tylko wybrane zabytki, gdyż – tak jak wspomniano wyżej – ich konserwacja oraz przechowywanie wymaga ogromnych nakładów finansowych. Dlatego w wielu przypadkach członkowie stowarzyszeń zabiegają, aby odkryte przez nich militaria wielkogabarytowe pozostawały w ich depozycie; gdyby zostały uznane za zabytki archeologiczne, musiałyby trafić do muzeum lub innej instytucji, wskazanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (Florek 2019, 17, 22–23). Część przedmiotów pozyskanych podczas przedstawionych powyżej poszukiwań została przekazana do muzeów. Placówki te jednak nie są zbyt chętne do przyjęcia tego typu zabytków, zwłaszcza że ich wartość ekspozycyjna najczęściej jest nikła. Nieuznanie odkrytych obiektów, pomimo ich wartości historycznej, za zabytki archeologiczne jest pośrednim rozwiązaniem umożliwiającym przekazanie ich w opiekę stowarzyszeniom poszukiwaczy i eksploratorom. W związku z tym, znaleziska te pozostały u odkrywców, którzy współpracując ze służbami konserwatorskimi dbają o nie, zabezpieczają, przechowują, przygotowują ich pokazy oraz pełne opracowania – w praktyce jest to jedyna możliwość zachowania i prezentowania militariów wielkogabarytowych.

Several groups of artefact searchers operate legally in the Sandomierz area, conducting searches using metal detectors. Between 2020 and 2024, during on-site surveys in several villages in Opatów and Sandomierz districts, they came across items referred to as large-size militaria. These are the remnants of machines (aircraft, tanks, and other vehicles) used during wartime operations. These discoveries are important, but unfortunately underappreciated. Thanks to the tremendous dedication of the searchers, meticulous documentation, community interviews, and source queries, the discoverers managed not only to link the finds to the World War II period but also to identify particular items, determine the models of vehicles the parts came from, name the crew members who operated the machines, and even reconstruct the circumstances surrounding their destruction. Items discovered in Męczennice, Opatów district; Zawichost, Sandomierz district; Krzcin, Sandomierz district; Nowy Garbów, Sandomierz district; Włostów, Opatów district; and Wojciechowice, Opatów district, are remnants of aircrafts: three Soviet IL-2 attack aircrafts, one German Heinkel He 111 medium bomber, one three-seater Soviet Pe-2 dive bomber, and one British four-engine Handley Page Halifax MK V EB-147 bomber. In three cases, based on the uncovered wreckage, searchers were only able to determine the model of the discovered aircrafts. Among the fragments of three machines, the discoverers found human remains belonging to crew members, but they were only able to identify the deceased in two cases. The searchers also learned the circumstances of the destruction of some aircrafts and the fate of their crews. Metal fragments discovered in Adamów, Opatów district, were identified as parts of a Fiat 508 car. In Włostów and Kobylanki, Opatów district, searchers discovered remnants of a Soviet T-34 tank. Meanwhile, another parcel in Włostów contained a part of a German RSO - Steyr Raupenschlepper Ost artillery tractor. In the case of tank and artillery tractor fragments, the discoverers managed only to identify the models of the machines they came from. Unfortunately, despite the many valuable pieces of information that can be obtained from these items, the issue of ensuring their proper protection remains problematic. Museum institutions are reluctant to take such items due to their lack of exhibition value and their size, since conservation and storage require huge financial investments.