2025-11-04 K. Kostrzewa - Kwartet in memoriam Anton Webern / kompozytor

Kostrzewa, Krzysztof

2025-11-04 K. Kostrzewa - Kwartet in memoriam Anton Webern / kompozytor

dc.contributor.author	Kostrzewa, Krzysztof
dc.date.accessioned	2025-12-30T14:46:52Z
dc.date.available	2025-12-30T14:46:52Z
dc.date.issued	2025-11-04
dc.description	Utwór Krzysztofa Kostrzewy Kwartet in memoriam Anton Webern na klarnet, skrzypce, wiolonczelę i fortepian (2025) można potraktować jako hołd dla Antona Weberna, wybitnego kompozytora austriackiego, przedstawiciela muzyki atonalnej i dodekafonii, prekursora serializmu. W tym roku minęło 80 lat od jego tragicznej śmierci (w dniu 15.09.1945, w Wiedniu, w amerykańskiej strefie okupacyjnej, Webern został przypadkowo zastrzelony przez amerykańskiego żołnierza). Twórczość Weberna była słabo znana za jego życia, ale już kilka lat po jego śmierci, od 1949 roku, podczas Wakacyjnych Kursów Nowej Muzyki w Darmstadt, rozpoczęło się intensywne poznawanie jego dzieła. W Kwartecie Kostrzewy zawarte jest spojrzenie na technikę dodekafoniczną z perspektywy współczesnej, z perspektywy postmodernizmu – po doświadczeniach serializmu lat 50., postserializmu, sonoryzmu, żyjąc w epoce, mieszania technik historycznych ze współczesnymi, mieszania postawy awangardowej z antyawangardową. Kwartet to rodzaj „wariacji na temat”. W pierwszej kolejności temat potraktowany jest dosłownie – na początku utworu zaprezentowane zostało dziesięć początkowych taktów z Koncertu na 9 instrumentów op. 24 Antona Weberna (z konieczności z nieco zmienioną instrumentacją). W dalszej kolejności „tematem” staje się sama seria, która była przekształcana w rozmaity sposób. Seria w op. 24 Weberna jest jedyna w swoim rodzaju: składa się z czterech grup 3-dźwiękowych, w których występują tylko dwa interwały – sekunda mała i tercja wielka: h-b-d-es-g-fis-gis-e-f-c-cis-a. Pierwsza grupa stanowi postać oryginalną, następne postaci to rak inwersji, rak oraz inwersja. Tak więc w tej 12-dźwiękowej serii wykorzystane są wszystkie kontrapunktyczne możliwości przekształcania tematu. Webern prezentuje całą serię w pierwszych trzech taktach swojego Koncertu, powiększając sekundę małą o oktawę – do nony małej, stąd też każda grupa 3-dźwiękowa składa się z nony małej i przeciwnie do niej skierowanej tercji wielkiej. W dalszych fragmentach utworu Webern stosuje też przewroty tych interwałów – septymę wielką i sekstę małą. Koncert op. 24 jest fascynujący nie tylko dzięki specyficznej strukturze serii 12-dźwiękowej, ale również dzięki temu, że w początkowych trzech taktach każda grupa 3-dźwiękowa ma inną rytmikę, inną artykulację i grana jest przez inny instrument, a więc jest rozdzielona pauzami. Pomimo tego, że dynamika jest ujednolicona (forte), to i tak zmienność wewnętrzna czterech grup serii jest wyraźnie zaznaczona. Koncert Weberna – z roku 1934 – staje się w ten sposób zapowiedzią punktualizmu. Webern był też prekursorem techniki serialnej, gdyż organizował rytm, artykulację i barwę niezależnie od wysokości dźwięku. Wprawdzie w Koncercie Weberna najmniejszą jednostką podlegającą strukturalnej organizacji jest grupa 3-dźwiękowa, a nie pojedynczy dźwięk, ale stąd już niedaleko do myślenia serialnego. Jak wiadomo, kompozytorzy muzyki serialnej na początku lat 50. XX wieku koncentrowali się na pojedynczym dźwięku, w którym skupiało się wiele tzw. parametrów: wysokość dźwięku, czas trwania, dynamika, artykulacja, barwa i wiele innych. W Kwartecie Kostrzewy podstawą konstrukcji są grupy 3-dźwiękowe. Prezentowane są one przede wszystkim w pierwszych 10 taktach – jako podstawowy temat wariacji. Grupy 3-dźwiękowe pojawiają też w dalszej części utworu, jako elementy towarzyszące różnym przekształceniom serii (interwały są niekiedy użyte w przewrotach – septyma wielka zamiast sekundy małej oraz seksta mała zamiast tercji wielkiej). Na etapie prekompozycji seria z Koncertu Weberna op. 24 (h-b-d-es-g-fis-gis-e-f-c-cis-a) przekształcona została zgodnie z procedurą, jakiej użył Pierre Boulez w swoim serialnym utworze – Le marteau sans maître (1953-55). Procedura ta polega na „przemnożeniu” serii przez siebie samą (w sensie struktury interwałowej). W wyniku tego przekształcenia oprócz serii podstawowej otrzymuje się 11 serii pochodnych, które zawierają zarówno dźwięki pojedyncze jak i współbrzmienia 2, 3, 4, lub nawet 5 dźwięków. W Kwartecie Kostrzewy zastosowano też procedurę permutacji serii, polegającą na utworzeniu komórek 2-,1-,3- i 5-dźwiękowych z kolejnych odcinków serii Weberna. Współbrzmienia powstające w wyniku różnych przekształceń serii podstawowej wykorzystane zostały w dalszym przebiegu Kwartetu, po przedstawieniu tematu (pierwszych 10 taktów z Koncertu op. 24 Weberna), jako jedna z warstw utworu. Druga warstwę tworzą wspomniane grupy 3-dźwiękowe, rozproszone w przestrzeni pomiędzy różne instrumenty. Kwartet in memoriam Anton Webern składa się z tematu i pięciu wariacji. Poszczególne wariacje mają zmienną fakturę i niejednakowy czas trwania. Wariacje pierwsza i druga mają podobną fakturę – jest to dialog fortepianu z pozostałymi instrumentami. Wariacja trzecia ma zmniejszoną gęstość zdarzeń muzycznych oraz zmniejszoną dynamikę i obsadę – tylko skrzypce i klarnet. Kolejna wariacja, czwarta, jest „punktualistyczna” – nie pojawiają się już tutaj grupy 3-dźwiękowe, lecz realizowana jest jedną z serii pochodnych w jednolitym rytmicznym kontinuum szesnastek. W wariacji piątej, ostatniej, najdłuższej ze wszystkich, również zanikają 3-dźwiękowe grupy, jakie dominowały w temacie i pierwszych dwóch wariacjach. Pod względem strukturalnym realizowanych jest w tej wariacji wszystkie 11 serii pochodnych. Jest to wariacja finałowa, kończąca. Zachodzi tu dekompozycja głównego materiału motywicznego. We wszystkich czterech instrumentach w miejsce 3-dźwiękowych grup złożonych z tercji i nony małej (lub ich przewrotów) pojawia się podobny gest rytmiczno-fakturalny, ale ze zmienionymi interwałami i skróceniem motywów do dwóch dźwięków. Nie ma tu określonej tendencji związanej z wyborem interwałów (tercja i nona) – występują tu różne interwały. W ostatnim takcie Kwartetu pojawia się cytat z zakończenia I części Koncertu Weberna: trzy zdecydowanie zagrane akordy (z artykulacją sforzato), które w sumie tworzą całą 12-dźwiękową serię. Utwór jest krótki, trwa nieco ponad 2 minuty. Można to rozumieć jako kolejny ukłon w stronę estetyki Antona Weberna i jego stylu aforystycznego. Prawykonanie Kwartetu in memoriam Anton Webern odbyło się w Warszawie, w Sali Henryka Melcera w Uniwersytecie Muzycznym Fryderyka Chopina w dniu 4.11.2025, w ramach festiwalu 100-lecia Związku Kompozytorów Polskich. Był to koncert Krakowskiego Oddziału ZKP. Wykonawcami byli: Piotr Lato – klarnet, Oriana Masternak – skrzypce, Jan Kalinowski – wiolonczela, Marek Szlezer – fortepian. Koncerty festiwalowe, organizowane przez różne oddziały terenowe ZKP, odbywały się w Warszawie od 3 do 14 listopada 2025. Koncertom towarzyszyła 54. Konferencja Muzykologiczna ZKP pod tytułem „Muzyka, pamięć, historia”, która odbyła się w Warszawie w dniach 13-15 listopada 2025. Kolejne wykonanie Kwartetu in memoriam Anton Webern miało miejsce w Krakowie, w Sali im. Krystyny Moszumańskiej-Nazar w Akademii Muzycznej Krzysztofa Pendereckiego w dniu 19.11.2025, z udziałem tych samych wykonawców. Na obydwu koncertach Kwartet in memoriam Anton Webern był bardzo dobrze przyjęty przez publiczność.
dc.description.abstract	Kwartet in memoriam Anton Webern na klarnet, skrzypce, wiolonczelę i fortepian (2025) to rodzaj wariacji, których tematem jest dziesięć początkowych taktów Koncertu na 9 instrumentów op. 24 Antona Weberna. W dniu 15 września 2025 minęła 80. rocznica śmierci tego wybitnego kompozytora – Kwartet Kostrzewy należy więc rozumieć jako złożenie mu hołdu poprzez odniesienie się do jednego z jego najsłynniejszych dzieł. W Kwartecie Kostrzewy tematem wariacji jest również seria z Koncertu Weberna, która jest jedyna w swoim rodzaju. Składa się ona z czterech grup 3-dźwiękowych, w których występują tylko dwa interwały – nona mała i tercja wielka. Pierwsza grupa stanowi postać oryginalną, następne to rak inwersji, rak oraz inwersja. Koncert Weberna – z roku 1934 – jest też zapowiedzią techniki serialnej, gdyż Webern organizuje rytm, artykulację i barwę niezależnie od wysokości dźwięku. W Kwartecie Kostrzewy zawarte jest spojrzenie na muzykę Weberna z perspektywy postmodernizmu.	pol
dc.identifier.uri	https://repozytorium.ur.edu.pl/handle/item/12038
dc.rights	Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International	en
dc.rights.uri	http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
dc.subject	Anton Webern
dc.subject	Kwartet in memoriam Anton Webern
dc.subject	współcześni kompozytorzy polscy
dc.subject	współczesne utwory kameralne
dc.subject	postmodernizm
dc.subject	technika dodekafoniczna
dc.title	2025-11-04 K. Kostrzewa - Kwartet in memoriam Anton Webern / kompozytor