Badania historyczne oraz nieinwazyjne i małoinwazyjne badania archeologiczne cmentarza z okresu pierwszej wojny światowej w Tuszowie, w gminie Jabłonna, w powiecie lubelskim, w roku 2024

Transdyscyplinarne badania prowadzone w obrębie cmentarza z okresu pierwszej wojny światowej w Tuszowie, z wykorzystaniem studiów historycznych, doświadczeń konserwatorskich, refleksji nad pamięcią zbiorową i metod archeologicznych, zwłaszcza prospekcji geofizycznych, odwiertów i analiz geochemicznych, a także analiz danych przestrzennych pozwoliły na uzyskanie wiedzy, która byłaby trudniejsza do zdobycia przy rozłącznym traktowaniu zaangażowanych dziedzin (interdyscyplinarność). Wymiernym efektem tej wspólnej pracy było wpisanie tuszowskiej nekropoli do rejestru zabytków. W uzasadnieniu decyzji Lubelskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków podkreślono między innymi wartości historyczne, zachowane wartości kompozycyjne oraz naukowe cmentarza wojennego w Tuszowie (Decyzja LWKZ 31.12.2024). Było niezwykłym doświadczeniem nie tylko poznawanie historii powstania tuszowskiej nekropoli, ale także przyglądanie się jej posthistorii: przekazywaniu i utrwalaniu wiedzy o niej, nieudanych próbach wymazania jej z pamięci i krajobrazu, manipulowaniu obrazami przeszłości. W rozpoznaniu topografii cmentarza szczególnie przydatna okazała się prospekcja geofizyczna, a konkretnie elektrooporowa. Pozwoliła ona na uchwycenie 13 mogił zbiorowych, które w żaden sposób nie rysują się obecnie na powierzchni, a także kilku innych obiektów, które można wiązać z dwufazowością nekropoli, różnymi wkopami, w tym prawdopodobnie pochówkiem z okresu drugiej wojny światowej oraz użytkowaniem terenu przez prywatnych właścicieli. Warto podkreślić, że sama geofizyka – bez wbicia łopaty – nie tylko ujawniła nieczytelną w inny sposób organizację pola grzebalnego, ale potwierdziła i uszczegółowiła wiele informacji zawartych w źródłach pisanych i kartograficznych, jak również danych przekazywanych przez p. Bogdana Wałachowskiego. W rozpoznawaniu stratygrafii naturalnej i antropogenicznej cmentarza przydatne okazały się odwierty, które przy okazji zweryfikowały wyniki prospekcji elektrooporowej i dostarczyły próbek ziemi do badań geochemicznych. Analizy, dzięki którym można było określić obecność i względną ilość związków fosforu w różnych miejscach i na różnych głębokościach, pozwoliły na potwierdzenie lokalizacji pochówków ludzkich w płaskiej części nekropoli, a także na określenie średniej ich głębokości, która wynosi od 1,45 do 2 m. Zastosowane metody, potraktowane łącznie, okazały się przydatne w badaniu tego typu obiektów zabytkowych i z powodzeniem mogą być wykorzystywane na innych stanowiskach związanych z grobownictwem wojennym, oczywiście przy pewnych modyfikacjach uwzględniających lokalne warunki (zwłaszcza analizy geochemiczne). Metoda fosforowa wydaje się dobrym narzędziem do weryfikacji obecności szczątków ludzkich. Należy jednak pamiętać, że kluczowe znaczenie ma w tym przypadku pobieranie próbek zerowych z miejsc znajdujących się poza weryfikowanym obszarem. Należy podkreślić ogromną przydatność przeprowadzonych badań dla rewaloryzacji cmentarza wojennego w Tuszowie, bowiem wiadomo już, że na jego terenie nie powinno się wyznaczać żadnej drogi – z uwagi na zalegające na całej jego szerokości pochówki żołnierskie. Cmentarz z okresu pierwszej wojny światowej w Tuszowie, którego (post)historia wciąż się pisze, zasługuje na dalsze badania. Interesujących rezultatów może dostarczyć przede wszystkim rozwijanie metod geofizycznych. Pewna moc informacyjna kryje się również w zasobach pamięci lokalnej społeczności.

The article presents the results of historical, non-invasive, and low-invasive archaeological studies of the World War I cemetery in Tuszów (Jabłonna commune, Lublin district), conducted in 2024. The research was initiated in connection with the planned inclusion of the Tuszów cemetery in the national register of monuments and its formal conservation protection. A wide range of methods was employed—from archival, cartographic, and planning document analyses to advanced archaeological techniques, including electrical resistivity prospection, LiDAR (Light Detection and Ranging) data analysis, geological and archaeological core drilling, and geochemical testing (phosphorus content analysis in soil samples). The integration of these methods made it possible to reconstruct the original spatial layout of the cemetery, which includes fifteen mass graves — two in the form of earthen mounds and thirteen as flat burial pits — thus confirming earlier archival data. The geophysical surveys revealed a clear and regular spatial pattern, while geochemical analyses indicated elevated phosphorus levels in burial zones, confirming the presence of human remains at depths between 1.45 and 2 meters. Based on archival queries and oral histories from local residents, it was determined that the buried soldiers belonged mainly to the Russian and Austro-Hungarian armies, who died in the battles near Lublin in 1915. There is also some evidence that the cemetery may have been partially reused for burials during World War II. During the course of research, one of the individuals buried there was identified—Jaroslav Prokop, a soldier of the Galician Infantry Regiment No. 10 of the Austro-Hungarian Army. The study additionally considers the significance of the site in the context of collective memory studies and the theory of lieux de mémoire (“places of memory”). The Tuszów cemetery is interpreted as a symbolic spatial testimony of the events of the Great War and as a carrier of historical memory within the local community. The transition in which this necropolis has been perceived and used—from neglect and oblivion to contemporary efforts at protection and scientific investigation—illustrates the dynamic nature of remembering and forgetting processes in cultural heritage. The results confirm that a transdisciplinary approach combining archaeology, history, conservation, and memory studies enables not only the reconstruction of historical cemetery structures but also a deeper understanding of their role in local and broader cultural heritage. The case of Tuszów represents a successful example of applying non-invasive and low-invasive archaeological methods in the study of war cemeteries and highlights the need for further documentation and protection of similar sites from the World War I period in the Lublin region and throughout Poland.