Galicja. Studia i materiały nr 12/2025

URI dla tej Kolekcjihttps://repozytorium.ur.edu.pl/handle/item/12356

Przeglądaj

Aktualnie wyświetlane 1 - 20 z 25

Wokół nowej edycji Cichych bohaterek Marii Bruchnalskiej. Tom I Ciche bohaterki 1863. Udział kobiet w powstaniu styczniowym, ss. 543, tom II Ciche bohaterki 1863. Kobiety Litwy – Wołynia – Ukrainy, ss. 333, opracowanie naukowe, komentarz i przypisy Lidia Michalska – Bracha i Emil Noiński, wydawnictwo Muzeum Historii Polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Warszawa – Wrocław 2024.
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Kostrzewska, Ewelina Maria
Artykuł jest krytyczną recenzją dwutomowej monografii: Ciche bohaterki 1863. Udział kobiet w powstaniu styczniowym (t. 1); Ciche bohaterki 1863. Kobiety Litwy – Wołynia – Ukrainy (t. 2) - opracowanie naukowe, komentarz i przypisy Lidia Michalska – Bracha i Emil Noiński, wydanej w 2024 r. przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu.
„Rószczką czarodziejską w świat marzeń”. Przewodnik Walerego Eljasza i jego znaczenie w rozwoju turystyki tatrzańskiej
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Opaliński, Dariusz
Artykuł poświęcony jest przewodnikowi tatrzańskiemu Walerego Eljasza, który począwszy od roku 1870, w odstępach kilkuletnich, był wznawiany przez kolejne trzydzieści lat. Była to lektura niezmiernie ważna dla kształtowania świadomości Polaków o tych górach w okresie zaborów. Autor przewodnika był człowiekiem wszechstronnie utalentowanym. Zajmowało go malarstwo, grafika, fotografika, pisarstwo i turystyka. Te dwie ostatnie pasje (ale także grafikę) udanie połączył w swych przewodnikach. Artykuł jest próbą oceny zawartości kolejnych wydań przewodnika i określenia znaczenia tego tekstu dla rozwoju szeroko rozumianej masowej turystyki tatrzańskiej drugiej połowy XIX w.
Flucht und Vertreibung der galizischen Ruthenen: Die Erinnerung an Zwangsmigrationen an der Ostfront des 1. Weltkriegs im Tagebuch des österreichischen Soldaten Franz Arneitz
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Sobczak, Michael
Der vorliegende Beitrag beleuchtet die Aufzeichnungen des österreichisch-ungarischen Soldaten Franz Arneitz (1893–1973), eines Kärntners aus Unterferlach, der im 1. Weltkrieg an den Kämpfen in Galizien teilnahm. In seinem Tagebuch wird das Schicksal der galizischen Ruthenen beschrieben, die nach Kriegsausbruch des Verrats und der Kollaboration mit Russland beschuldigt wurden. Das im Habsburgerreich geschürte Klima der „Kriegshysterie” und der „Spionagemanie” sowie die Funktionalisierung von nationalen und politischen Gegensätzen zwecks Bekämpfung echter und eingebildeter Feinde führten zu zahlreichen Kriegsverbrechen an der ruthenischen Bevölkerung sowie zur Vertreibung der Bewohner ganzer Landstriche. Der Beitrag stellt Arneitz’ Kriegstagebuch als eine Form der privaten Erinnerungskultur und als ein Ego-Dokument dar, dass als Korrektiv zur traditionellen Erzählung über den „Großen Krieg” betrachtet werden kann.
„Od kuchcika do hrabiego”: pamflet na Badenich z 1895 r. i spór o pochodzenie rodziny
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Kołodziejczyk, Albert
W 1895 r. ukazał się pamflet wymierzony w Kazimierza Badeniego i jego rodzinę. Tekst sugerował plebejskie korzenie Badenich i wzbudził dyskusję na temat ich pochodzenia, które nie było jednoznacznie ustalone. Oficjalna wersja historii rodziny opierała się na legendzie skonstruowanej w XVIII w., na podstawie której rodzina uzasadniała swoje pretensje do szlachectwa, a zwarte w niej włoskie korzenie Badenich były stałym elementem opisów genealogicznych w literaturze XIX w. Wykorzystał je również anonimowy autor pamfletu, stwarzając postać kuchcika Giuseppego Badeniego, który miał uosabiać w utworze Stanisława Badeniego, pracownika Gabinetu Stanisława Augusta. Pamflecista wykorzystał nie do końca jasną historię rodziny, deformując jej obraz. Posłużył się plotkami o kucharskiej metryce Badenich, które mogły powstać jeszcze w XVIII w., a co w 1895 r. miał przypomnieć Adam Stanisław Sapieha.
Listy Kyryła Studynśkiego (1868–1941) do Andrzeja Szeptyckiego (1865–1944) z lat 1905–1914 jako źródło do badań nad związkami Metropolity z ukraińską inteligencją na przełomie XIX i XX wieku
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Nowak, Magdalena; Wojtiuk, Olga
Kontakty Andrzeja Szeptyckiego z ukraińską inteligencją nadal czekają na kompleksowe badanie. Należy podkreślić, że dotychczasowy stan badań nie pozwala na zbudowanie pełnego ich obrazu. Prezentowana korespondencja Kyryło Studynśkiego do Metropolity posłuży jako punkt wyjścia do dalszych badań. Analiza pokazuje przykład takich kontaktów z okresu do wybuchu I wojny światowej. Niniejsze badanie stanowi swoisty rekonesans badawczy, nie pretenduje do wyczerpania tematu. Analiza relacji Metropolity z ukraińską inteligencją oraz publikowana tutaj korespondencja pozwalają pokazać przykład jego osobistych powiązań z K. Studynśkim, a także ukazać zjawisko wymiany myśli między nim a jednym z przedstawicieli inteligencji ukraińskiej.
Listy Henryka Sawczyńskiego do Ludwika Finkla w latach 1882–1919 w zbiorach Archiwum Państwowego Obwodu Lwowskiego
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Lesiczka, Robert; Paruch, Arkadiusz; Szymański, Mateusz
W artykule przedstawiono prywatną korespondencję Henryka Sawczyńskiego do Ludwika Finkla przechowywaną w zbiorach Archiwum Państwowego Obwodu Lwowskiego (dalej cyt. DALO). Listy dostarczają nowych informacji na temat lwowskiego środowiska naukowego, pozwalają bliżej określić wkład Henryka Sawczyńskiego w opracowywaną przez Ludwika Finkla Bibliografię historii polskiej. Są również świadectwem rozwoju znaczenia miasta Lwowa w dobie autonomii galicyjskiej pod kątem politycznym, oświatowym i kulturalnym. Na podstawie ich lektury możliwe jest również zaobserwowanie ogólnej dynamiki miejskiego życia Lwowa, przede wszystkim z perspektywy przemian zachodzących w życiu codziennym. Z racji widocznego w tytule artykułu szerokiego zakresu chronologicznego można odkryć, jak relacje między historykami były kształtowane przez niespokojną rzeczywistość geopolityczną.
Testamenty z przełomu XVIII i XIX w. w księgach galicyjskiej Tabuli Krajowej i Tabuli Miasta Lwowa
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Kozak, Szczepan
Niniejszy artykuł zajmuje się wpisami testamentowymi z lat 1780–1828 pochodzącymi z ksiąg galicyjskiej Tabuli Krajowej oraz Tabuli miasta Lwowa. W pierwszej części przedstawiono dzieje ustrojowe urzędu Tabuli Krajowej oraz Tabuli miasta Lwowa, rodzaje ksiąg, jakie powstały w trakcie urzędowania tej instytucji, a w szczególności ksiąg testamentów. W dalszej kolejności omówiono budowę oraz specyfikę ksiąg, ich zawartość, poddano analizie liczebność wpisów testamentowych (na tle pozostałych) oraz wyróżniono dwa typowe formularze wpisu. Ostatnia część koncentruje się na treści wpisów testamentowych, ich strukturze oraz wartości informacyjnej w porównaniu ze znanymi już testamentami. Całość zamyka aneks zawierający cztery najbardziej charakterystyczne wpisy testamentowe.
Pierwsze przejście demograficzne w Pstrągowej (koniec XIX i początek XX w.)
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Wałach, Ewelina
Artykuł dotyczy zmian demograficznych zachodzących w Pstrągowej w latach 1874–1912. Zbadano pierwsze przejście demograficzne, bazując na opracowanym odpowiednio materiale archiwalnym. W tym celu przeanalizowano 4438 metryk urodzeń oraz 2564 metryk zgonów. Chcąc lepiej poznać tamtejszą społeczność, szczególne miejsce poświęcono dziejom miejscowości. Narracja obejmująca wydarzenia po rabacji galicyjskiej, zbudowana na podstawie ówczesnej prasy, zawiera dotąd nieznane informacje dotyczące badanej wsi. Dzięki temu zabiegowi ukazano, że rozwój cywilizacyjny znajduje odzwierciedlenie w zmianach demograficznych. Wykazano transformację dynamiki populacji.
Wizyta nuncjusza apostolskiego Ludwika Jacobiniego w Galicji w 1877 r. w świetle ówczesnej prasy
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Biesiadecka, Elżbieta
Przedmiotem niniejszych badań jest prezentacja istotnego dla życia religijnego Galicji wydarzenia, jakim była trzytygodniowa wizyta nuncjusza apostolskiego Ludwika Jacobinego we wrześniu 1877 r. Głównym jej celem było poświęcenie kościoła Księży Misjonarzy w Krakowie, koronacja obrazu NMP w Starej Wsi pod Brzozowem i poświęcenie kamienia węgielnego pod kościółek ss. Franciszkanek we Lwowie. Zbiegła się również z kryzysem Kościoła unickiego w Galicji. Zbliżyła trzy obrządki katolickie ówczesnej Galicji i umocniła ich związek z papiestwem.
Przebudowa organów wykonana przez organmistrza Augusta Mielckego w tuchowskim sanktuarium w latach 1870–1877
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Gładysz, Andrzej
W artykule opisano generalną przebudowę organów w maryjnym sanktuarium w Tuchowie zrealizowaną przez Augusta Mielckego w latach 1875–1877, na podstawie oferty złożonej wiosną 1870 r. Dzięki niewykorzystanym dotychczas źródłom, głównie z Archiwum Warszawskiej Prowincji Redemptorystów w Tuchowie, w sposób znaczący poszerzono wiedzę na temat tej inwestycji, jak również działalności organmistrza na terenie Galicji. Posługując się korespondencją oraz zestawieniami wydatków, określono zakres i charakter prowadzonych przy organach prac, przedstawiając ich koszt oraz dokonując analizy jakości i terminowości. Tekst wpisuje się w prowadzone przez autora badania nad instrumentarium organowym diecezji tarnowskiej w jej historycznych granicach.
Penalizacja pijaństwa w monarchii Habsburgów w drugiej połowie XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem ustawodawstwa galicyjskiego
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Patan, Kacper
Celem artykułu jest wnikliwa analiza złożonego procesu penalizacji pijaństwa w drugiej połowie XIX stulecia w monarchii Habsburgów. Szczególną uwagę poświęcono austriackiemu kodeksowi karnemu z 1852 r. Analiza przepisów skoncentrowana jest głównie na przedstawieniu znamion poszczególnych czynów zabronionych wraz z ich sankcjami karnymi. Kluczowy jej element stanowi ustawa dla Galicji z 1877 r. obejmująca przepisy, których celem było ograniczenie opilstwa. Dodatkowe regulacje zostały wprowadzone w wyniku depenalizacji lichwy stanowiącej reakcję na powszechne zaciąganie przez chłopów galicyjskich pożyczek u żydowskich szynkarzy. Analiza powyższego zagadnienia pozwoli na pełniejsze zrozumienie kontekstu społeczno-prawnego drugiej połowy XIX w. w monarchii habsburskiej, gdyż ustawa ta znalazła swoje odzwierciedlenie w Czechach i na Morawach.
Włodzimierz Kozłowski – próba biografii konserwatysty wschodniogalicyjskiego i działacza społecznego
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Jamka, Angelika
Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie postaci Włodzimierza Kozłowskiego (1858–1917) – Podolaka, ziemianina oraz działacza społecznego. Zaprezentowany tekst został oparty na materiałach zdeponowanych we Lwowskiej Narodowej Naukowej Bibliotece Ukrainy im. Wasyla Stefanyka (Archiwum Włodzimierza Kozłowskiego) uzupełnionych o źródła zgromadzone w Austriackim Archiwum Państwowym w Wiedniu. Artykuł ten stanowi przyczynek do jego dalszej biografii.
Publiczna działalność inżyniera Leona z Rozprzy Krobickiego (1854-1923). Szkic biograficzny
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Wątor, Adam
Bohater niniejszego artykułu Leon Michał Krobicki łączył w swej działalności dwie pasje: wykonywanie zawodu inżyniera budownictwa i geometry oraz aktywność w szeregach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Osiągnięcia w pierwszej ukoronował założeniem Biura Technicznego we Lwowie i przedsiębiorstw realizujących budowy domów, dróg wodnych i lądowych oraz obiektów związanych z wydobyciem i przetwórstwem ropy naftowej. Jego działalność na polu przemysłowym ilustruje też udział w kierowaniu jedyną w Galicji fabryką lin stalowych. Druga pasja to zakładanie i kierowanie gniazdami sokolimi oraz wpływ na kierunek rozwoju „Sokoła” poprzez zasiadanie w jego kierownictwie. Był propagatorem ćwiczeń gimnastycznych. Odegrał rolę w życiu publicznym Kołomyi, Złoczowa, Lwowa, następnie Zakopanego, a mieszkając tam od 1916 r., jako radny gminny, uczestniczył w akcjach na rzecz przyłączenia do Rzeczpospolitej spornych terenów Spisza i Orawy oraz Jaworzyny.
Stanisław I. Witkiewicz o obiektywizacji uczuć metafizycznych
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Nowak, Witold M.
Artykuł prezentuje poglądy S.I. Witkiewicza na temat uczuć metafizycznych jako źródła kultury w jej trzech głównych przejawach: sztuce, religii i filozofii. Uczucia metafizyczne wiążą się z doznaniem ogromu, przypadkowości i potworności Istnienia. Kultura stanowi obiektywizację tych uczuć, a proces ten jest łagodzeniem napięcia związanego z poznaniem. Jesteśmy świadkami zanikania kultury metafizycznej wraz z totalnym uspołecznieniem ludzkości – przyszłość ludzkości jest jednak nieprzewidywalna. Istnieją powody, aby nie uważać Witkiewicza za konsekwentnego katastrofistę.
O relacjach między fizyką a filozofią w pismach filozoficznych Mariana Smoluchowskiego
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Łukasik, Andrzej
Celem artykułu jest rekonstrukcja i analiza relacji między fizyką a filozofią w pismach filozoficznych Mariana Smoluchowskiego, jednego z najwybitniejszych polskich i światowych fizyków przełomu XIX i XX w. Analizowana jest rola założeń filozoficznych w praktyce badawczej fizyków, znaczenie odkryć z dziedziny fizyki dla tradycyjnej problematyki filozoficznej, problem statusu poznawczego hipotez i teorii naukowych oraz miejsce myśli Smoluchowskiego w tradycji filozoficznej.
Ksiądz profesor Szczepan Szydelski (1872–1967) – filozof i teolog z Uniwersytetu Lwowskiego
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Subczak, Marcin
Niniejszy tekst w sposób dwuaspektowy przedstawia sylwetkę pochodzącego z Sokołowa Małopolskiego księdza profesora Szczepana Szydelskiego. W pierwszej części przedstawiony został szkic biograficzny profesora, ze szczególnym uwzględnieniem jego edukacji, aktywności naukowo-dydaktycznej w strukturach Uniwersytetu Lwowskiego oraz wszechstronności zaangażowań społeczno-politycznych. W części drugiej ukazano wybrane aspekty apologetycznego tekstu księdza profesora: Testimonium animae naturaliter christianae. W dziele tym, głęboko zakorzenionym w tradycji patrystycznej, Szczepan Szydelski nawiązuje do dziedzictwa pisarskiego Tertuliana, argumentując na rzecz jego aktualności w świetle ówczesnych badań naukowych.
Feliksa Konecznego nauka o cywilizacjach – geneza, założenia, perspektywy
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Walerski, Konrad
Niniejszy artykuł podejmuje próbę przedstawienia nauki o cywilizacjach autorstwa Feliksa Konecznego (1862–1949). Punktem wyjścia dla tej problematyki jest z jednej strony wzrastająca popularność bogatego dorobku naukowego krakowskiego historyka i filozofa, a z drugiej wciąż niewykorzystany potencjał poznawczy, jaki niesie jego teoria cywilizacji. Systematyzacja opisu nauki o cywilizacjach polegać będzie na wskazaniu (1) jej genezy, (2) kluczowych założeń oraz (3) perspektyw, jakie otwierają się przed nią we współczesnych naukach społecznych. Pozwoli to na lepsze zrozumienie zainteresowania paradygmatem cywilizacyjnym jak i jego praktycznym znaczeniem dla badań dynamiki cywilizacyjnej. Analiza będzie się opierać na krytycznym przeglądzie twórczości Feliksa Konecznego, a także na literaturze przedmiotu poświęconej recepcji jego twórczości.
Marian Zdziechowski w kontekście modernizmu katolickiego
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Bochenek, Krzysztof
Marian Zdziechowski to ważna postać modernizmu katolickiego, europejskiej rangi. Jest też jedynym liczącym się Polakiem w nurcie katolicyzmu liberalnego na przełomie XIX i XX w. Jako człowiek mocno wierzący uważał, że modernizm daje szansę na odnowę Kościoła katolickiego, jego wpisanie się w nowoczesną rzeczywistość. Po encyklice Pascendi dominici gregis z 1907 r. potępiającej modernizm katolicki Zdziechowski wybrał wierność Kościołowi. Jednak jego główne dzieła Pestis perniciosissima z 1905 r., jak i Pesymizm, romantyzm a podstawy chrześcijaństwa z 1914 r. zawierają ważne dla modernizmu katolickiego treści. Zdziechowski był z tego powodu przedmiotem krytyki polskich przeciwników tego nurtu odnowy w Kościele.
Wybrane zagadnienia z dorobku lwowskiego profesora Józefa Nusbauma-Hilarowicza
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Szkutnik, Dariusz A.
Artykuł poświęcono wybranym zagadnieniom podejmowanym przez lwowskiego biologa i filozofa profesora Józefa Nusbauma-Hilarowicza. Szczególną uwagę skupiono na teorii ewolucji oraz powiązanych z nią kwestiach, takich jak: regulacja i regeneracja organiczna, celowość w przyrodzie, indywidualność struktur biologicznych oraz ich ginięcie. Rozważana przez niego tematyka wpisuje się w szeroki kontekst ówczesnych badań naukowych prowadzonych na szczeblu europejskim. Praca badawcza Nusbauma-Hilarowicza miała istotne znaczenie dla rozwoju zarówno biologii teoretycznej, jak i eksperymentalnej, a także szeroko rozumianej filozofii przyrody, wzbogacając refleksję nad podstawowymi mechanizmami życia i ewolucji organizmów.
Napoleona Cybulskiego teoria przewrotów społecznych
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Gawor, Leszek
W artykule omówiono krytykę „prądów reformatorskich” Cybulskiego (uznanego autorytetu w dziedzinie biologii), szczególnie socjalizmu (bolszewizmu), szerzących się według bezmyślnego naśladownictwa w Europie początku XX w. Prądy te autor uznaje za wynik pobłądzenia człowieka w interpretacji świata i zagubienia jego gatunkowej natury. Na nich to, ogólnie, opierają się wszelkie przewroty społeczne. W swojej krytyce pozostaje wszak pozytywistycznym optymistą i wierzy w przezwyciężenie wszelkich ideowych aberracji (socjalizmu, jak i światopoglądu religijnego) oraz powrót do pragmatyzmu w życiu społecznym.

Przeglądaj

Ostatnio nadesłane materiały