Ciało i rytuał słowa. Studium o poetyce gestu w kulturze staropolskiej

Abstract

Artykuł podejmuje problematykę ciała i gestu jako istotnych elementów komunikacji obyczajowej w kulturze szlacheckiej dawnej Rzeczypospolitej. Gest ukazany zostaje jako zrytualizowany kod kulturowy, podporządkowany normom społecznym, religijnym i towarzyskim, a nie spontaniczny wyraz emocji. Rozważania koncentrują się przede wszystkim na XVI i XVII wieku, z uwzględnieniem wybranych przykładów XVIII-wiecznych będących świadectwem trwałości opisywanych praktyk. Podstawę analizy stanowią teksty źródłowe o charakterze pamiętnikarskim i opisowym, w szczególności Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska, Opis obyczajów za panowania Augusta III Jędrzeja Kitowicza oraz relacje cudzoziemców. Ich interpretacja pozwala ukazać zależność między gestem a językiem, funkcjonowanie komunikacji niewerbalnej w kontekście hierarchii społecznej oraz wskazać dydaktyczny potencjał analizowanych tekstów w edukacji polonistycznej.

The article examines the body and gesture as key elements of customary communication in the noble culture of the early Polish–Lithuanian Commonwealth. Gesture is analysed not as a spontaneous emotional expression but as a ritualised cultural code governed by social, religious and ceremonial norms. The discussion focuses mainly on the sixteenth and seventeenth centuries, with selected eighteenth-century examples illustrating the persistence of these practices. The analysis is based on memoirs and descriptive sources, including the writings of Jan Chryzostom Pasek, Jędrzej Kitowicz and foreign observers such as Karol Ogier. These texts reveal the close relationship between gesture and language, as well as the role of non-verbal communication in shaping social hierarchy and the theatricality of Baroque culture. The article also highlights the didactic value of early modern sources for Polish language education.