UR Journal of Humanities and Social Sciences nr 4(37)/2025

URI dla tej Kolekcjihttps://repozytorium.ur.edu.pl/handle/item/12162

Przeglądaj

Aktualnie wyświetlane 1 - 11 z 11

Generał Kazimierz Sosnkowski jako sejmowy patron roku 2025 i jego upamiętnienie we współczesnej przestrzeni publicznej
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Białokur, Marek; Biedka, Karolina; Gołębiowski, Dariusz
Tekst poświęcony jest postaci generała Kazimierza Sosnkowskiego (1885–1969) w kontekście jego „obecności” w polityce pamięci współczesnej Polski (przestrzeni publicznej). Artykuł ma charakter przekrojowy i składa się z trzech powiązanych części. W pierwszej przedstawiono genezę i charakter parlamentarnych uchwał ustanawiających patronów roku w Polsce po 2001 roku, wskazując na ich znaczenie jako narzędzia polityki historycznej i edukacyjnej. Druga część koncentruje się na analizie procesu legislacyjnego uchwały Sejmu RP z 2024 roku, ustanawiającej rok 2025 Rokiem Generała Kazimierza Sosnkowskiego – od złożenia projektu, przez przebieg prac sejmowych, aż po ostateczne przyjęcie dokumentu. Część trzecia, najobszerniejsza i jednocześnie kluczowa w całym artykule, poświęcona jest sylwetce Sosnkowskiego i jego obecności we współczesnej przestrzeni publicznej. Autorzy ukazują go jako wybitnego, lecz niedocenionego męża stanu, zasłużonego dowódcę i polityka, którego postać, mimo bogatego dorobku, pozostaje na marginesie społecznej pamięci. Wskazują także na potrzebę przywrócenia jego osoby w edukacji historycznej i kulturze pamięci, szczególnie w kontekście współczesnych debat o tożsamości narodowej.
Ściąć wysokie drzewa ‒ stereotypowe przedstawienia Afryki w kinie europejskim w perspektywie postkolonialnej
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Lyszczyna, Marek
Celem artykułu jest wykazanie, że wraz z procesem dekolonizacji rozpoczęło się we współczesnym kinie europejskim uproszczone przedstawianie Afryki jako kontynentu zdominowanego przez nieustające konflikty zbrojne i różne formy przemocy. We wstępie został nakreślony rys historyczny reprezentacji Afryki w kulturze europejskiej. W części zasadniczej artykułu omówione zostały wybrane filmy europejskie (zarówno fabularne jak i dokumentalne) prezentujące kontynent afrykański w sposób uproszczony, stereotypowy. Stereotypizacja Afryki jako miejsca pełnego przemocy, naznaczonego wojnami i gwałtami jest skorelowana z procesem dekolonizacji i utratą kontroli państw europejskich nad społeczeństwami afrykańskimi, co stanowi wniosek przedstawionych w artykule badań.
Ochotnicze hufce pracy w latach 1958‒1992. Powstanie – struktura organizacyjna – zadania w świetle podstawowych aktów prawnych
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Słabińska, Elżbieta
Moim celem jest charakterystyka ochotniczych hufców pracy w różnych aspektach badawczych: zwierzchności i struktury organizacyjnej, warunków i metod rekrutacji młodzieży, zakresu obowiązków, zadań i metod działania oraz zasad finansowania (tu: źródeł finansowania i wyposażenia hufców) na tle wydarzeń w kraju. Dolną granicę analizy określa rok ukazania się uchwały Rady Ministrów z 13 czerwca 1958 r. o powołaniu hufców o celach wpisanych w gospodarkę realnego socjalizmu, górną zaś rok wydania rozporządzenia Rady Ministrów z 8 września 1992 r. sankcjonującego dostosowanie hufców do potrzeb gospodarki rynkowej. Analiza opiera się na podstawowym ustawodawstwie, ma zatem charakter teoretyczny. Pominięto stronę empiryczną, która jest przedmiotem mojego odrębnego opracowania. Moim celem było wskazanie na ewolucję programową OHP, w tym na zwrot w wizji organizacji na przełomie lat 80. i 90. oraz na początku lat 90. XX wieku. OHP ewaluowało w latach 1958‒1992 pod wpływem wydarzeń w kraju. Pozytywnie wpisało się w politykę zatrudnienia młodzieży w okresie Polski Ludowej oraz Trzeciej Rzeczpospolitej, pomimo zmian ustrojowych i ekonomicznych. Wprawdzie do przełomu lat 80. i 90. XX wieku w programie przeważały treści ideowe nad ekonomicznymi, ale te drugie zajmowały istotne miejsce w wykazie zadań. Potem cele ideowe zostały w ustawodawstwie pominięte.
Postulaty dotyczące ochrony zdrowia oraz emerytur i rent w ogólnonarodowej dyskusji nad projektem konstytucji PRL w 1952 r. Analiza wybranych przykładów
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Sadłowski, Michał Patryk
Celem niniejszego artykułu jest omówienie wybranych postulatów dotyczących ochrony zdrowia oraz emerytur i rent w ogólnonarodowej dyskusji nad projektem konstytucji PRL w 1952 r. Przedmiotem analizy są propozycje poprawek głównie do art. 60 projektu Konstytucji PRL, który dotyczył spraw ochrony zdrowia oraz ubezpieczeń społecznych. Mimo prób totalitaryzacji ówczesnej rzeczywistości politycznej i społecznej część obywateli postanowiła zabrać głos w kwestii ochrony swoich praw, zwłaszcza socjalnych. Punktem wyjścia do tych rozważań jest tło polityczno-społeczne oraz ustrojowe ówczesnej debaty konstytucyjnej w Polsce Ludowej, w porównaniu do kampanii konstytucyjnej w ZSRS w 1936 r.
Represyjność systemu opodatkowania dochodów osobistych w okresie Polski Ludowej
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Mak, Mariusz
Przedstawiona w opracowaniu analiza wskazuje, że system podatkowy dochodów osobistych w okresie Polski Ludowej odzwierciedlał nie tylko silne tendencje fiskalne, lecz także autorytarne podejście do przejmowania własności prywatnej. Rekonstrukcja historyczna dowodzi, że stosowana wówczas progresja podatkowa miała na celu ograniczenie, a nawet eliminację części sektorów gospodarki nieuspołecznionej. Z perspektywy koncepcji wolności można zauważyć, że konstrukcja podatku od dochodów w sektorze prywatnym była narzędziem przejmowania i kontrolowania własności jednostek. Świadczą o tym nie tylko same rozwiązania fiskalne, lecz także arbitralnie przyznawane ulgi i zwolnienia oraz wyraźnie łagodniejsze zasady dotyczące dochodów jednostek z sektora uspołecznionego. Z tego względu system podatkowy obowiązujący w okresie Polski Ludowej należy uznać za represyjny. Celem artykułu jest charakterystyka represyjności opodatkowania dochodów osobistych w tamtym czasie. W opracowaniu wykorzystano takie metody jak: analiza opisowa, rekonstrukcja historyczna, wnioskowanie przez analogię, analiza porównawcza oraz badanie dokumentów źródłowych.
Gurkhowie na Gallipoli. Walki hinduskiej 29. Brygady Piechoty na półwyspie Gallipoli w 1915 r.
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Korzeniowski, Paweł
Kampania na półwyspie Gallipoli w 1915 r. trwale zapisała się w historii wielu narodów biorących w niej udział. Dla Turków, Australijczyków czy Nowozelandczyków jest ważnym elementem budowy tożsamości narodowej. Dla Brytyjczyków stanowi powód do wstydu jako jedna z najboleśniejszych porażek militarnych. Francuzi traktują ją jako niepotrzebną eskapadę zorganizowaną przez swoich najbliższych sojuszników. Niewielu pamięta, że w tej kampanii wzięli udział także żołnierze z Indii. Większość z nich służyła w 29. Brygadzie Piechoty, której walki stanowią temat przewodni niniejszego artykułu. Uczestniczyła ona niemal we wszystkich najważniejszych starciach kampanii ‒ najpierw walczyła na południu półwyspu, by latem trafić na północ, do sektora zajmowanego przez wojska ANZAC. Brygada stacjonowała na półwyspie do niemal samego końca kampanii, ostatni żołnierze opuścili półwysep w drugiej połowie grudnia 1915 r. Hindusi, nawykli do działań w ekstremalnych warunkach, okazali się niezwykle skutecznym rekrutem. W raportach podkreślano ich determinację, wysokie morale oraz umiejętności walki. Pomimo ogromnych trudów ich poziom dyscypliny był wyjątkowo wysoki. Za swoją postawę zapłacili ogromną cenę. Spośród ok. 15 tys. żołnierzy, którzy wzięli udział w kampanii, aż 1/3 zginęła, zmarła lub odniosła rany. Do dzisiaj udział hinduskich żołnierzy w kampanii na Gallipoli stanowi w historiografii tematykę słabo opracowaną, poruszaną zazwyczaj na marginesie szerszych opracowań, poświęconych całej kampanii bądź udziałowi wybranych kontyngentów. Niniejszy artykuł ma na celu przynajmniej częściowe wypełnienie tej luki.
„Świat drży, wre, pędzi” – sensoryczne doświadczenie podróży koleją na ziemiach polskich na podstawie dziewiętnastowiecznych wspomnień, pamiętników i listów
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Opaliński, Dariusz
Wynalezienie i upowszechnienie kolei, które dokonało się w ciągu XIX wieku, diametralnie zmieniło postrzeganie świata przez społeczeństwa. Nieśpieszny i spokojny rytm życia człowieka został poważnie zakłócony. Kolej ze swą prędkością, dla ogółu wówczas zawrotną, i masą różnych bodźców sensorycznych, które generowała, wymusiła na pasażerach konieczność dostosowania się do tej nowej technicznej rzeczywistości. Artykuł jest próbą prześledzenia tego, jak ten proces przebiegał na ziemiach polskich z perspektywy jej użytkowników. Do analizy wykorzystałem dziewiętnastowieczne pamiętniki, wspomnienia i listy podróżnych, a więc materiał źródłowy, który jest kluczowy dla poznania tego zagadnienia. Uwagę skoncentrowałem na bodźcach wizualnych i dźwiękowych docierających do podróżnych. Wszystkie te impulsy miały swoje znaczenie. Funkcjonowały, więc oficjalnie w kolejowej przestrzeni, regulując porządek jazdy, ale miały też rolę symboliczną, którą każdy podróżny na własny użytek interpretował.
Krajobraz kulturowy Wołynia XIX wieku na kartach pamiętników Ewy i Zygmunta Felińskich
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Hrelia, Svitlana
Artykuł analizuje teksty wspomnień Ewy i Zygmunta Felińskich, które stanowią obecnie jedno z najstarszych źródeł informacji o życiu na Wołyniu na początku XIX w. Są to niezwykle cenne, autentyczne źródła informacji o warstwach społecznych ludności Wołynia, o procesach społecznych i kulturalnych w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX w., o specyfice stanu gospodarczego regionu i metodach gospodarowania. Wiele uwagi poświęcono we wspomnianych pamiętnikach opisom życia zubożałej polskiej szlachty, organizacji jej życia, planowaniu budynków mieszkalnych oraz wychowaniu dzieci w realiach przestarzałego rosyjskiego systemu edukacji. Pamiętniki dokumentują również rolę wartości moralnych i duchowych wyznawanych w rodzinie Felińskich, przez pryzmat tych zasad światopoglądowych autorzy wspomnień oceniają działania swoich rodaków w różnych sytuacjach historycznych. Szczegółowe opisy wydarzeń na Wołyniu podczas wojny 1812 r., powstania listopadowego, represji po jego klęsce, a także działalności konspiracyjnej Szymona Konarskiego mają ogromne znaczenie historyczne. Ponadto wspomnienia Ewy i Zygmunta zawierają opisy przyrody i krajobrazów Wołynia, dużych miast, miasteczek i wsi. Autorzy prezentują w tekstach przede wszystkim swój osobisty pogląd na epokę, wydarzenia historyczne i ludzi. Ich analizy, komentarze i oceny odzwierciedlają przekonania i wartości duchowe typowe dla środowiska zubożałej polskiej szlachty XIX w.
Frederick Marryat i romantyczna narracja o wojnie morskiej w epoce napoleońskiej
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Wojewódzki, Ireneusz
Artykuł analizuje obraz wojny na morzu w twórczość Fredericka Marryata w kontekście jego osobistych doświadczeń jako oficera Royal Navy. Za podstawę analizy służą cztery klasyczne powieści, których akcja toczy się w okresie wojen z napoleońską i rewolucyjną Francją: Frank Mildmay or the Naval Officer (1829), The King’s Own (1830), Peter Simple (1834) i Mr. Midshipman Easv (1836). Punktem wyjścia analizy jest wojenna biografia Marryta, Autor podkreśla, że jego doświadczenia wojenne, a szczególnie służba na pokładzie fregaty „Imperieuse”, były wyjątkowo intensywne i odcisnęły piętno na dalszym życiu pisarza. Dostarczyły również większości materiału do jego powieści wojennych i na trwałe wpłynęły na jego perspektywę pisarską. Narracja prowadzona jest z osobistej pozycji młodego dżentelmena, który w marynarce wojennej przechodzi wewnętrzną przemianę. Szczególną uwagę warto zwrócić na realistyczne opisy codzienności na fregatach i slupach oraz na sposób, w jaki Marryat odmalowuje mikrokosmos społeczny okrętu wojennego. Sceny batalistyczne stanowią kwintesencję powieści Marryata, a ich prawdziwość kontrastuje ze słabym warsztatem jego pisarstwa. W artykule postawiono tezę, że choć Marryat wpisywał się w proces budowania mitu Royal Navy jako podstawy Imperium, to jednak jego heroizacja marynarki wojennej miała w dużej mierze podłoże osobiste i była wynikiem idealizowania własnej młodości. Pisarz szukał łączności z dawnymi towarzyszami broni, a jego powieści są hołdem dla nich, a szczególnie dla lorda Thomasa Cochrane’a. Autor podkreśla również, że ta romantyczna narracja obejmuje tylko wąski wycinek rzeczywistości, a o wyniku wojen decydują znacznie mniej romantyczne czynniki strukturalne i organizacyjne.
Proces edukacyjny i wychowawczy szlachty i chłopów oczyma Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Zakrzewska, Beata
XVIII wiek w Polsce to okres, w którym zaczęto dostrzegać wadliwość dotychczasowego systemu edukacji, coraz częściej podnosząc kwestie reform, w tym konieczności wprowadzenia zmian w zakresie wychowania dziewcząt i nauczania ludności wiejskiej. Rezydencja Izabeli Czartoryskiej w Puławach stała się ważnym ośrodkiem kształcenia chłopców pochodzenia szlacheckiego oraz dziewcząt, również tych wywodzących się ze zubożałych rodzin. Księżna prowadziła też szereg działań mających na celu popularyzację edukacji wśród przedstawicieli najniższych klas społecznych. Przedmiotem rozważań stały się poglądy Izabeli Czartoryskiej na wychowanie i edukację dzieci. Księżna stała się prekursorką nowych idei pedagogicznych, z którymi zetknęła się podczas podróży zagranicznych. Popularyzowała nowe modele wychowawcze i zwracała uwagę na konieczność kształcenia całego narodu, bez względu na pochodzenie i płeć. Izabela Czartoryska była żywo zaangażowana w wychowanie własnych dzieci. W toku rozważań zaakcentowano, że postawa księżnej nie była wówczas ani popularna, ani oczywista. Na podstawie zachowanej korespondencji przedstawiono poglądy Izabeli Czartoryskiej na wychowanie chłopców pochodzenia szlacheckiego. Następnie omówiono podejmowane przez księżną inicjatywy na rzecz upowszechnienia, uporządkowania i podniesienia jakości kształcenia dziewcząt. W dalszej części artykułu zwrócono uwagę na prowadzoną przez Czartoryską działalność społeczną, której istotnym elementem było wspieranie nauczania wiejskiego. Omówiono szereg inicjatyw podejmowanych przez księżną, zwracając uwagę na przyświecające jej cele. Edukacja miała stać się narzędziem do budowania tożsamości narodowej i pierwszym krokiem do poprawy losów Rzeczypospolitej.
Czerń, licha strawa i mrówczy trud. Trzy obrazy topicznej skromności Galla Anonima
(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-12) Wieczorek, Szymon
W liście dedykacyjnym poprzedzającym II księgę kroniki Gall Anonim, jak wielu współczesnych mu pisarzy, zamanifestował swą przykładną skromność. Posłużył się w tym celu trzema alegorycznymi obrazami uzasadniającymi pisarskie wysiłki osób bez kwalifikacji. Przyrównał się do czerni, która, choć niepiękna, przydaje się do urozmaicenia malarskich kompozycji, do lichej potrawy podawanej dla samej odmiany, wreszcie do mrówki, która choć dużo mniejsza od wielbłąda, pracuje pilnie i stosownie do możliwości. Wszystkie trzy motywy mają odległą tradycję literacką i dokumentują erudycję autora. Wątek lichej strawy stanowi zapożyczenie z jednego z dzieł Grzegorza Wielkiego. Ideą przewodnią tych alegorycznych obrazów jest rozmaitość („varietas”), postrzegana – jak wynika z dwóch pierwszych – jako samoistna wartość. Stylistyka kroniki każe istotnie liczyć się z Gallowym upodobaniem do literackiej „varietas” wyrażającym się w akcentowaniu kontrastów i gwałtownych zmian, antytetycznych przeciwstawieniach i silnych przejaskrawieniach. Niewykluczone, że podobne inklinacje estetyczne znajdowały oparcie w fundamentalnych przekonaniach kronikarza o prawdziwym porządku rzeczy i zmiennych kolejach ludzkiego losu.

Przeglądaj

Ostatnio nadesłane materiały