UR Journal of Humanities and Social Sciences nr 2(35)/2025
URI dla tej Kolekcjihttps://repozytorium.ur.edu.pl/handle/item/12144
Przeglądaj
Ostatnio nadesłane materiały
Item type: Pozycja , Academic Background and Moral Decision-Making: Insights from the Trolley Problem(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Dzionek-Kozłowska, Joanna; Gryl, Karolina; Kobyłecki, Adrian; Kuczewska, Karolina; Owczarek, Wiktor; Walas, OskarThis article presents the results of a study on the relationship between academic education and students’ ethical decisions. To determine whether field of study correlates with choices in moral dilemmas, we conduct a survey confronting respondents with the Trolley Problem—a famous thought experiment that requires reference to fundamental moral norms, in which the respondent must decide whether to sacrifice the life of one person in order to save five others. Analysis of the empirical data gathered from students across a wide range of academic disciplines—including humanities, medicine, social sciences, natural sciences, and fine arts (N = 1084)—revealed differences in the response distributions among the studied groups. Students in medical and health sciences, as well as those studying national security and military studies, were more likely to express a willingness to sacrifice one life in order to save five compared to students from other fields. Contrary to our expectations, it turned out that despite the importance of the utility maximisation concept in economic theory and teaching, economic education is not correlated with a greater tendency to make active (“utilitarian”) choices. Our findings suggest that academic education may shape students ’moral decisions, but this influence is most evident in professional contexts and ethical challenges specific to their field of study.Item type: Pozycja , Prospects for the idea of Knowledge-Based Economy. Employing the ancient perspective for the development of the future(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Ceglarska, Anna; Cymbranowicz, KatarzynaOne of the most prevalent concepts describing the modern economy is the Knowledge-Based Economy (KBE). In an era of rapid scientific and technological advancement, the value of knowledge cannot be overstated; it is our most valuable resource. The aim of this paper is to examine the genesis and evolution of the KBE, as well as highlighting potential challenges and opportunities for its future. Paraphrasing F. Fukuyama’s famous prediction of ‘the end of history’, it seems reasonable to ask whether the KBE marks the ‘end of the economy’ or whether new determinants may emerge to transform it. Furthermore, as new theories emerge, the question arises as to which of them, and why, should be recognised as ‘knowledge’ and thus developed to shape the future. Rather than analyzing modern theories, we propose a return to the foundations of our cultural and intellectual heritage. Therefore, this study employs critical literature analysis and philosophical inquiry, referencing contemporary economic thought and Aristotelian hermeneutics. The terminological debates are limited in order to focus on the cultural and historical dimensions of KBE and to suggest its potential future trajectory. Drawing on Aristotle and the metaphor of the ‘ship of state’, we argue that nowadays, it is no longer sufficient to collect and analyse facts; rather, there is a need to assess probabilities and discuss potential outcomes. Translating this ability into action would enable us to make our knowledge ‘practical’ (in Aristotelian sense), and thus assist in charting a course for the future.Item type: Pozycja , The role of political elites in changing the perception of social threats. The case of Tomasz Kalita and the legalization of medical marijuana in Poland(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Trzaska-Wieczorek, JoannaThe article analyzes the impact of the actions of a member of the Polish political scene, Tomasz Kalita, representing the left-wing, on changing the perception of medical marijuana in Poland. It outlines the role of a politician who has used his personal experience of cancer and his media positioning to bring about regulatory change in this area. The article pays particular attention to legislative initiatives for legalizing marijuana for medical purposes and the socio-political perception of this issue in the context of the religious-cultural homogeneity of Polish society. The discussion proves that Kalita has contributed to the redefinition of medical marijuana as a medicine, rather than a drug, in the Polish public debate.Item type: Pozycja , Instytucjonalne uwarunkowania modernizacji polskiego rolnictwa po 1989 r.(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Zalesko, Elżbieta; Zalesko, MarianArtykuł podejmuje problematykę modernizacji polskiego rolnictwa. Analizą objęte zostały przeobrażenia w tym sektorze gospodarki na przełomie XX i XXI wieku. Procesy modernizacji wzbudzają zainteresowanie przedstawicieli różnych nauk społecznych, m.in. ekonomistów czy specjalistów od zarządzania. Ważne jest zatem interdyscyplinarne podejście do wyjaśniania tego zjawiska. Wydaje się, że takie możliwości stwarza ekonomia instytucjonalna, która podkreśla znaczenie instytucji w dynamizowaniu poszczególnych sektorów (w tym rolnego) oraz gospodarki jako całości. Celem opracowania, które ma charakter teoretyczno-empiryczny, jest przedstawienie wybranych instytucjonalnych uwarunkowań procesu modernizacji rolnictwa w Polsce. Do badań autorzy wykorzystali metodę opisową. W ramach przeprowadzonej analizy wykazano, że ważną rolę w obszarze modernizacji sektora rolnego w Polsce odegrały instytucje formalne i nieformalne.Item type: Pozycja , Od wytwarzania ręcznego do masowego. Produkcja obuwia w Polsce w XX i na początku XXI wieku(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Pacanowska, ReginaW produkcji i handlu obuwiem zaszły w minionym stuleciu istotne zmiany. Miejsce dominującej ręcznej wytwórczości rzemieślniczej zajęła produkcja masowa. Na ziemiach polskich pierwsze fabryki maszynowej produkcji butów czeskiego przedsiębiorcy T. Baty powstały w dwudziestoleciu międzywojennym. Rozbudowa i nowe inwestycje w fabrykach obuwniczych przypadły na przełom lat 50. i 60. Wielkość obuwia produkowanego w kraju wzrastała do końca lat 70., w kolejnej dekadzie utrzymała się na stałym poziomie. O kondycji polskich fabryk obuwniczych i kształcie współczesnego rynku obuwniczego zadecydowało kilka czynników, w tym widoczny w tej branży proces deindustrializacji, import do kraju obuwia z krajów azjatyckich, a także polityka celna. Zmiany gustów i upodobań konsumentów, rosnące zapotrzebowanie na obuwie specjalistyczne stały się podstawą umacniania rynkowej pozycji małych firm obuwniczych.Item type: Pozycja , Aktywizacja społeczna i zawodowa kobiet w polityce PPR, PPS i PZPR w latach 1945‒1950 (na przykładzie Zielonej Góry)(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Skierska, JolantaAktywizacja społeczna i zawodowa kobiet w Polsce po 1945 r. stała się jednym z założeń polityki władz partyjnych oraz podporządkowanych im organizacji społecznych, takich jak Społeczno-Obywatelska Liga Kobiet. Projekt zwalczania bezrobocia kobiet (tzw. akcja „AZ”), realizowany w latach 1947‒1950, przewidywał ich szkolenie a następnie zatrudnianie. Miał on jednak charakter doraźny i był przez ówczesne władze partyjne postrzegany jako forma pomocy społecznej, pozwalającej kobietom uzyskać pracę i źródło stałych dochodów. Rezultaty tych inicjatyw były najczęściej niewielkie, gdyż proponowane kobietom kursy zawodowe w nieznacznym zakresie odpowiadały zapotrzebowaniu rynku pracy. Ponadto osoby, do których kierowano ofertę doszkalania się, często nie przejawiały chęci udziału w tych przedsięwzięciach, tłumaczyły się brakiem czasu, możliwości dojazdu, koniecznością sprawowania opieki nad małymi dziećmi. Wiele działań podejmowanych dla zaangażowania kobiet w działalność społeczną miało na celu ułatwienie im dostosowania się do nowej rzeczywistości, ale także ukazanie postępowości nowego systemu, dostrzegającego rolę i znaczenie kobiet nie tylko jako matek, żon i gospodyń domowych. Od kobiet oczekiwano również prowadzenia działań propagandowych, realizowania przedsięwzięć socjalnych, jak i aktywnego udziału w zwalczaniu zagrożeń społecznych. Wspomniana aktywizacja społeczna i zawodowa, jako element polityki wobec kobiet zainicjowany przez władze państwowe, była realizowana także na szczeblu lokalnym. W opracowaniu ukazano, w jaki sposób działania te były wdrażane w skali mikro w społeczności miasta Zielona Góra w pierwszych latach powojennych (1945‒1950).Item type: Pozycja , Odpowiedzialność rodzinna jako metoda śledcza funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego na przykładzie sprawy Łukasza Cieplińskiego. Próba rekonstrukcji i klasyfikacji zagadnienia(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Forystek, JózefNa przykładzie historii Jadwigi Cieplińskiej, siostry legendarnego komendanta Inspektoratu AK Rzeszów, a później prezesa ostatniego autentycznego IV Zarządu Głównego WiN Łukasza Cieplińskiego, przedstawiono jedną z metod śledczych, jaką posługiwali się funkcjonariusze działającego w latach 1945‒1954 Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w trakcie przesłuchań członków konspiracji niepodległościowej. Zastosowanie odpowiedzialności rodzinnej, chociaż sprzeczne z obowiązującym prawem, często okazywało się skutecznym sposobem uzyskania zeznań dekonspirujących członków podziemia. Niezłomni w walce o niepodległość byli gotowi na tortury fizyczne, a nawet na śmierć, ale nie byli w stanie znieść cierpień najbliższych członków rodziny. Za cenę ich wolności żołnierze AK i działacze WiN byli skłonni wyjawić najbardziej strzeżone tajemnice swoich organizacji, a nawet wydać swoich współpracowników. W artykule wskazano przykłady takich szantaży, które dotknęły Łukasza Cieplińskiego, Ludwika Marszałka, Zbigniewa Bernatowicza, Adama Lazarowicza, Józefa Frankiewicza czy nawet słynnego w sensie negatywnym agenta bezpieki Stefana Sieńki i ich bliskich (małżonków, dzieci i rodzeństwa). Jedną z zakładniczek bezpieki była Jadwiga Cieplińska (1903‒1983), która tylko z tego powodu, że pomagała bratu w prowadzeniu sklepu w Zabrzu, została skazana przez WSR w Warszawie na dwa lata więzienia i karę tę w całości odbyła.Item type: Pozycja , Obraz likwidacji Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w ówczesnej prasie lokalnej 3 . Część 1: Prasa polska(Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025-06) Franz, Maciej; Michliński, RafałLikwidacja Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie po zajęciu miasta przez wojska sowieckie w 1939 r. miała kilka etapów. Sowieci niszczyli to, co mogli, materialnie, ale samo Wilno postanowili oddać na chwilę Litwinom. Litwa, wierząc w swoją wyjątkową pozycję, dążyła do „sprawiedliwości dziejowej”, czyli unicestwienia polskości Wilna i Wileńszczyzny. Celem szczególnie ważnym była kasacja Uniwersytetu ‒ najważniejszego polskiego ośrodka nauki i kultury tych ziem. Proces ten wywoływał spore poruszenie w mieście i miał swój oddźwięk w prasie lokalnej. Jak przedstawiała go prasa polska? Jakie kwestie były dla niej szczególnie ważne i na ile można dzięki zachowanemu materiałowi źródłowemu odtworzyć strategię niszczenia polskiej uczelni przez nowe władze litewskie? Swoimi działaniami Litwini przygotowali grunt dla Sowietów, którzy już za moment zajęli całą Litwę.