Rosja początku transformacji gospodarczej jako rent-seeking society

Abstract

Celem artykułu jest przedstawienie i ocena środowiska instytucjonalnego, które umożliwiało czerpanie nienależnych rent w okresie transformacji gospodarczej w Rosji początku lat 90. XX w. Zjawisko to, stanowiąc rezultat gwałtownych zmian ustrojowych i niedopasowania instytucjonalnego, osiągnęło bezprecedensową skalę w historii gospodarczej świata. W związku z tym uprawnione jest nazywanie społeczeństwa rosyjskiego tego okresu mianem rent-seeking society, czyli społeczeństwa, w którym dominującą strategią grup interesu jest wykorzystywanie koneksji politycznych do osiągania prywatnych zysków kosztem reszty społeczeństwa. W artykule zaprezentowano najważniejsze źródła i mechanizmy czerpania nienależnych rent, takie jak manipulacja procesem prywatyzacyjnym, handel surowcami naturalnymi czy też wykorzystywanie niejasności przepisów podatkowych. Dokonano również próby oszacowania tego zjawiska w odniesieniu do wielkości rosyjskiego PKB, co ukazuje jego destrukcyjny wpływ na rozwój gospodarczy kraju, wzrost nierówności społecznych oraz osłabienie zaufania do instytucji społecznych. Analiza została oparta na metodzie jakościowej, wykorzystującej podejście instytucjonalno-historyczne oraz dane szacunkowe dotyczące skali zjawiska rent-seekingu. W artykule zaprezentowano najważniejsze źródła i mechanizmy czerpania nienależnych rent przez grupy interesu. Przywołanie historycznych przykładów używania struktur państwa do aktywności rent-seekingu pokazuje, że zjawisko to nie było charakterystyczne wyłącznie dla gospodarek przechodzących proces transformacji. Ma ono charakter uniwersalny, zależny od kontekstu społeczno-gospodarczego. Można w związku z tym wyciągnąć następujący wniosek: rent-seeking pojawi się wszędzie tam, gdzie powstaną ku temu sprzyjające warunki.

The aim of this article is to present and assess the institutional environment that enabled and facilitated the extraction of unearned rents during Russia’s economic transformation in the early 1990s. This phenomenon, resulting from rapid systemic changes and institutional mismatch, reached an unprecedented scale in the history of global economic development. Consequently, it is justified to refer to Russian society of that period as a rentseeking society—a society in which the dominant strategy of interest groups was to exploit political connections to achieve private gains at the expense of the broader population. The article presents the main sources and mechanisms of rent extraction by interest groups, such as manipulation of the privatization process, trade in natural resources, and the exploitation of ambiguities in tax regulations. It also attempts to estimate the magnitude of this phenomenon in relation to Russia’s GDP, revealing its destructive impact on the country’s economic development, the deepening of social inequalities, and the erosion of trust in public institutions. The analysis is based on a qualitative method that employs an institutional-historical approach, alongside estimated data concerning the scale of rent-seeking. The article presents the key sources and mechanisms through which interest groups extracted unearned rents, such as manipulation of the privatisation process, trade in natural resources, and the exploitation of ambiguities in tax regulations. Historical examples of using state structures for rent-seeking activities show that this phenomenon is not unique to economies in transition. Rather, it is universal in nature and dependent on the broader socio-economic context. Therefore, the following conclusion can be drawn: rent-seeking will emerge wherever favorable conditions arise.