Vis essentialis i entelechia. Caspara F. Wolffa oraz Hansa A.E. Driescha parametryczny wymiar świata organicznego - Szkutnik, Dariusz A. (Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2024)
Książka podejmuje analizę koncepcji Caspara Friedricha Wolffa oraz Hansa Driescha, interpretując je jako próby parametrycznego ujęcia procesów biologicznych poprzez odwołanie do ogólnych, względnie stałych czynników wyjaśniających rozwój organizmów. Autor koncentruje się przy tym na pojęciach vis essentialis oraz entelechii, ujmując je jako kategorie przyrodnicze w sensie heurystycznym. Kluczowe znaczenie ma jednak wyraźne zastrzeżenie, że pojęcie „parametru przyrodniczego” pełni w analizie wyłącznie funkcję narzędzia interpretacyjnego. Nie implikuje ono przypisania Wolffowi ani Drieschowi operowania w pełni mierzalnymi i operacjonalizowalnymi wielkościami, lecz służy rekonstrukcji ich intencji metodologicznych. Intencje te polegały na dążeniu do ujęcia zjawisk biologicznych w sposób analogiczny do procedur właściwych naukom ścisłym, w których procesy opisywane są za pomocą stałych oraz uniwersalnych zależności. W tym ujęciu Wolff poszukiwał czynnika odpowiedzialnego za genezę i organizację struktur żywych, rozumianego jako ogólna zasada przyczynowa. Driesch natomiast podejmował próbę uchwycenia czynnika regulującego rozwój organizmu, nadając mu formę zbliżoną do parametrów znanych z fizyki. Obaj badacze łączyli zatem obserwację empiryczną z dążeniem do konstruowania uogólnionych modeli wyjaśniających, zmierzających do identyfikacji prawidłowości o potencjalnie predykcyjnym charakterze. Autor podkreśla jednocześnie, że proponowane przez nich koncepcje nie spełniają współczesnych kryteriów naukowości, przede wszystkim ze względu na ograniczone możliwości ich operacjonalizacji i empirycznej weryfikacji. Niemniej jednak zostają one ukazane jako istotny etap w rozwoju biologii - moment przejścia od opisu fenomenologicznego do prób systematycznego, teoretycznie ugruntowanego wyjaśniania procesów życiowych. W tej perspektywie pojęcie parametru przyrodniczego pełni funkcję klucza interpretacyjnego, umożliwiającego uchwycenie epistemologicznego sensu tych dążeń.

The book undertakes an analysis of the conceptions advanced by Caspar Friedrich Wolff and Hans Driesch, interpreting them as attempts to formulate a parametric account of biological processes through recourse to general and relatively invariant explanatory factors governing organismal development. The author focuses in particular on the notions of vis essentialis and entelechy, conceptualising them as naturalistic categories in an explicitly heuristic sense. Crucially, however, it is emphasised that the notion of a “natural parameter” functions here exclusively as an interpretative instrument. It does not imply that either Wolff or Driesch operated with fully measurable or operationalisable quantities; rather, it serves to reconstruct their methodological intentions, namely the aspiration to render biological phenomena intelligible in a manner analogous to the procedures characteristic of the physical sciences, where processes are described in terms of constants and universal relations. Within this framework, Wolff sought a factor responsible for the genesis and organisation of living structures, conceived as a general causal principle underlying morphogenesis, whereas Driesch attempted to capture a regulatory factor governing development and to articulate it in a form approximating parameters known from physics. Both thinkers thus combined empirical observation with an effort to construct generalised explanatory models aimed at identifying regularities of a potentially predictive character. At the same time, the author underscores that their respective conceptions fail to meet contemporary criteria of scientificity, primarily owing to the limited scope for their operationalisation and empirical verification. Nevertheless, they are presented as a significant stage in the development of biology - marking the transition from a predominantly phenomenological description to attempts at systematic, theoretically grounded explanations of vital processes. In this perspective, the notion of a natural parameter functions as a key interpretative device, enabling the epistemological significance of these intellectual endeavours to be more precisely articulated.

Das Buch unternimmt eine Analyse der Konzeptionen von Caspar Friedrich Wolff und Hans Driesch und interpretiert diese als Versuche, biologische Prozesse in parametrischer Weise zu erfassen, indem auf allgemeine und relativ stabile erklärende Faktoren für die Entwicklung von Organismen rekurriert wird. Der Autor konzentriert sich dabei insbesondere auf die Begriffe vis essentialis und Entelechie, die er im angenommenen heuristischen Sinne als naturwissenschaftliche Kategorien konzeptualisiert. Von grundlegender Bedeutung ist jedoch der ausdrückliche Vorbehalt, dass der Begriff des „naturwissenschaftlichen Parameters“ in der vorliegenden Analyse ausschließlich als interpretatives Instrument fungiert. Er impliziert weder, dass Wolff oder Driesch mit vollständig messbaren und operationalisierbaren Größen gearbeitet hätten, noch unterstellt er ihnen eine im modernen Sinne quantitative Methodologie. Vielmehr dient er der Rekonstruktion ihrer methodologischen Intentionen, die darauf abzielten, biologische Phänomene analog zu den Verfahren der exakten Wissenschaften zu erfassen, in denen Prozesse mittels Konstanten und universeller Gesetzmäßigkeiten beschrieben werden. In dieser Perspektive suchte Wolff nach einem Faktor, der für die Genese und Organisation lebendiger Strukturen verantwortlich ist, verstanden als ein allgemeines kausales Prinzip der Morphogenese und Embryonalentwicklung. Driesch hingegen unternahm den Versuch, einen regulativen Faktor der Entwicklung zu bestimmen und ihm eine Form zu verleihen, die möglichst nahe an die aus der Physik bekannten Parameter heranreicht. Beide Forscher verbanden somit empirische Beobachtung mit dem Bestreben, verallgemeinerte Erklärungsmodelle zu konstruieren, die auf die Identifikation von Regelmäßigkeiten mit potenziell prognostischem Charakter zielten. Der Autor hebt zugleich hervor, dass die von ihnen entwickelten Konzeptionen den heutigen Kriterien wissenschaftlicher Strenge nicht genügen, insbesondere aufgrund der begrenzten Möglichkeiten ihrer Operationalisierung und empirischen Verifizierbarkeit. Gleichwohl werden sie als ein bedeutsamer Schritt in der Entwicklung der Biologie dargestellt - als ein Übergang vom phänomenologischen Beschreiben hin zu Versuchen einer systematischen, theoretisch fundierten Erklärung vitaler Prozesse. In dieser Hinsicht fungiert der Begriff des naturwissenschaftlichen Parameters als interpretativer Schlüssel, der es ermöglicht, den epistemologischen Gehalt dieser Bestrebungen adäquat zu erfassen.
Vis essentialis and entelechy. Caspar F. Wolff's and Hans A.E. Driesch's parametric dimension of the organic world
-
Keywords: philosophy of biology; philosophy of science; methodology of science; epistemology; embryology; history of biology; causality; mechanism; vitalism; preformation; epigenesis; Caspar Friedrich Wolff; Hans Driesch