2025-05-13 K. Kostrzewa - Hommage à Pierre Boulez na klarnet, fagot, wiolonczelę i fortepian / kompozytor - Kostrzewa, Krzysztof (My University, 2025)
Utwór Krzysztofa Kostrzewy Hommage à Pierre Boulez na klarnet, fagot, wiolonczelę i fortepian (2025) powstał na zamówienie 37. Krakowskiego Międzynarodowego Festiwalu Kompozytorów w 2025 roku (10-18.05.2025). Tematem Festiwalu była „Muzyka w muzyce”, a w tym roku minęło 100 lat od urodzenia Pierre’a Bouleza (1925-2016), wybitnego francuskiego kompozytora, dyrygenta i teoretyka – w ten sposób można wyjaśnić odniesienie do postaci Bouleza w utworze Kostrzewy. W Hommage à Pierre Boulez zacytowane zostały fragmenty z Dérive 1 Bouleza na flet, klarnet, skrzypce, wiolonczelę, wibrafon i fortepian (1984). W celu utworzenia szeregu współbrzmień będących harmoniczną podstawą dla obszernych fragmentów Hommage… wykorzystane zostały procedury użyte przez Bouleza w jego serialnym utworze Le marteau sans maitre (1953-55). Elementy techniki Bouleza z różnych jego dzieł stały się kanwą utworu Kostrzewy.
Utwór Hommage à Pierre Boulez na klarnet, fagot, wiolonczelę i fortepian (2025) został skomponowany na zamówienie 37. Krakowskiego Międzynarodowego Festiwalu Kompozytorów, który odbył się w dniach 10-18 maja 2025 r. Tematem przewodnim tego festiwalu była „Muzyka w muzyce”, stąd też odniesienie w tytule utworu do postaci Pierre’a Bouleza, wybitnego kompozytora, teoretyka i dyrygenta francuskiego, który żył w latach 1925-2016 (w tym roku, 2025, minęło 100-lecie jego urodzin). Hommage à Pierre Boulez Kostrzewy nosi wyraźne ślady zainspirowania utworem Dérive 1 Bouleza z 1984 roku. Utwór ten jest na 6 instrumentów: flet, klarnet in A, skrzypce, wiolonczelę, wibrafon i fortepian. Dérive 1 odznacza się specyficzną fakturą, pełną rozwibrowanych brzmień: tremolo, tremolando, tryli i rozbudowanych wielodźwiękowych przednutek. Niekiedy wielodźwiękowe przednutki pojawiają się jednocześnie we wszystkich sześciu instrumentach, przez co tworzy się bardzo złożone, nasycone brzmienie. Charakterystyczne dla Dérive 1 są: wirtuozeria fakturalna, konsekwencja formalna, dobór instrumentów, szata brzmieniowa. Tytuł utworu Dérive 1 znaczy „wywiedziony” lub „pochodny” i oznacza odwołanie się kompozytora do jego wcześniejszych dzieł, opartych na tzw. heksachordzie Paula Sachera, szwajcarskiego dyrygenta i propagatora nowej muzyki. Pierwszym takim dziełem było Messagesquisse (1976/77). W roku 1976 wiolonczelista Mścisław Roztropowicz zamówił u 12 kompozytorów (m.in. u Bouleza i Lutosławskiego) utwory okolicznościowe dla uczczenia 70. urodzin Sachera. Zamawiający zażyczył sobie, aby w utworach był wykorzystany heksachord Sachera – sześć dźwięków, które tworzą jego nazwisko: Es-A-C-H-E-D (dźwięk „d” to „re” w nomenklaturze włoskiej, francuskiej i w solmizacji). Messagesquisse na wiolonczelę solo i 6 wiolonczel (1976/77) był pierwszym utworem Bouleza opartym na heksachordzie Sachera; kolejne dzieła to: Répons (1981), Dérive 1 (1984), Dérive 2 (1988-2009), Incises (1994/2001) oraz Sur Incises (1996-98). Obsada zasugerowana przez organizatorów 37. Krakowskiego Międzynarodowego Festiwalu Kompozytorów – klarnet, fagot, wiolonczela i fortepian – była wprawdzie nieco mniejsza niż obsada Dérive 1, ale trzy instrumenty były takie same: klarnet, wiolonczela i fortepian. Na początku mojego utworu Hommage à Pierre Boulez występuje cytat z Dérive 1, przy czym flet z oryginału został zastąpiony przez klarnet. W dalszej części Hommage… wykorzystany został heksachord Sachera, zmieszany z innymi współbrzmieniami, które zostały utworzone za pomocą procedur użytych przez Bouleza w innym jego utworze – w Le marteau sans maître (1953-55). Hommage… zaczyna się i kończy heksachordem Sachera, ale w swoim zasadniczym przebiegu zawiera wiele współbrzmień nie wynikających bezpośrednio z tego akordu. Przebieg czasowy Hommage… został przez kompozytora starannie zaprojektowany. Narracja formalna rozpoczyna się od wibrujących brzmień w początkowej fazie utworu, uzyskanych przez użycie tremolo, tremolando, tryli i rozbudowanych wielodźwiękowych przednutek. Łączy się to z dużą dynamiką – od forte do forte fortissimo. Na samym początku pojawia się heksachord Sachera”, natomiast dalszy przebieg tej fazy (i całego utworu) zawiera akordy, które powstały – jak wspomniano – poprzez zastosowanie procedur transformacji serii użytych przez Bouleza w Le marteau sans maître. W środkowej fazie utworu ma miejsce rozrzedzenie faktury, w dynamice bardziej stonowanej, od piano do mezzoforte. Całość brzmienia jest tutaj bardziej statyczna i chociaż nadal obecne są tryle i przednutki, to jednak nie są one już tak rozbudowane jak w początkowej fazie utworu. Instrumenty łączą się tutaj w pary – fortepian i wiolonczela pizzicato tworzą tło w postaci regularnego pulsu ćwierćnut w oktawie małej. Drugą parę tworzy klarnet z fortepianem, dialogując, odpowiadając sobie poprzez wymianę krótkich motywów, opartych tych samych wysokościach dźwięków w oktawie małej i razkreślnej. Ten fragment jest przetworzonym cytatem kilku taktów z Dérive 1 Bouleza. W końcowej fazie Hommage… faktura jest jeszcze bardziej statyczna – zawiera ona długo trzymane, stojące dźwięki z heksachordu Sachera w klarnecie, fagocie i wiolonczeli. Na tym tle pojawiają się krótkie interwencje w fortepianie – na przemian w niskim rejestrze (dłuższe dźwięki pochodzące z heksachordu Sachera) oraz w rejestrze wysokim (krótkie, 2-3 dźwiękowe motywy w sześcdziesięcioczwórkach, grane bez pedału, secco), tworząc szybko znikającą mgiełkę. Ostatnim akcentem utworu jest szybka repetycja heksachordu Sachera granego przez wszystkie instrumenty w fakturze nota conta notam. Prawykonanie utworu Hommage à Pierre Boulez na klarnet, fagot, wiolonczelę i fortepian miało miejsce podczas koncertu zatytułowanego „Krakowska Szkoła Kompozytorska” w dniu 13.05.2025, w ramach 37. Krakowskiego Międzynarodowego Festiwalu Kompozytorów w auli „Florianka” w Akademii Muzycznej Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie. Wykonawcami byli muzycy – wykładowcy Akademii Muzycznej Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie: Barbara Borowicz – klarnet, Damian Lipień – fagot, Jan Kalinowski – wiolonczela, Dominika Peszko – fortepian. Utwór został bardzo dobrze przyjęty przez publiczność.
Keywords: współcześni kompozytorzy polscy; Hommage à Pierre Boulez; 37. Krakowski Międzynarodowy Festiwal Kompozytorów; muzyka serialna; Pierre Boulez; współczesne utwory kameralne