Brązowa siekierka z tulejką i uszkiem ze stanowiska Niedźwice 12 - Rajpold, Wojciech (Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, 2024)
Forma omawianej siekierki uzewnętrznia inspiracje wytwórczością metalurgiczną z terenów Śląska lub Małopolski. Niewykluczone, że obecność omawianego artefaktu na terenie Wyżyny Sandomierskiej to efekt kontaktów ludności tarnobrzeskiej kultury łużyckiej z przedstawicielami grupy górnośląsko-małopolskiej kultury łużyckiej. Chronologia siekierki, mieszcząca się w zakresie IV–V okresu epoki brązu, nie wyklucza podnoszonej przez Andrzeja Matogę (1989, 277) koncepcji o fizycznych kontaktach pomiędzy tymi ugrupowaniami. To, co jest wyjątkowe to fakt, że dotychczas nie odkryto podobnego okazu siekierki na obszarze objętym osadnictwem tarnobrzeskiej kultury łużyckiej. W zasięgu tej jednostki obserwujemy przede wszystkim nagromadzenie artefaktów o proweniencji południowej. Pod tym względem teren Wyżyny Sandomierskiej wyróżnia się. Wspomniano wcześniej o siekierkach z Oficjałowa (Florek 2016), które można uznać za wpływy „zachodniej” wytwórczości metalurgicznej na tych terenach. Warto także podkreślić, że Wyżyna Sandomierska nie jest jedynym obszarem, w odniesieniu do którego podnosi się możliwość wcześniejszej obecności innej grupy z kręgu pól popielnicowych. Elżbieta Kłosińska wskazała na możliwość zaistnienia podobnej sytuacji na obszarach nad środkową Wisłą. Uwaga ta dotyczy m.in. dwóch cmentarzysk z Kosiny, pow. kraśnicki, które wykazywały znaczące różnice względem siebie (Kłosińska 2005, 276, 284). W literaturze podnoszona jest także kwestia dłuższego przeżywania się tradycji trzcinieckiej na terenach Wyżyny Sandomierskiej (Florek, Taras 1996; 2003; Florek 2009, 215). W związku z powyższym, nie można jednoznacznie wykluczyć, że siekierka trafiła tutaj nie do środowiska „tarnobrzeskiego”, lecz do ugrupowania reprezentującego „starsze” tradycje kulturowe. Kwestia ta wymaga oczywiście szerszych badań. W tym kontekście kluczowe mogłoby być wzmiankowane w literaturze cmentarzysko, które miało znajdować się w Niedźwicach i które jest datowane na IV–V okres epoki brązu. Niestety, opublikowane informacje na jego temat są bardzo lakoniczne. W tym miejscu warto również odnotować, że w przypadku egzemplarzy z Wilamowic, Gole oraz Masłomęcza podnosi się możliwość wpływów nordyjskich (Orlińska 2020, 211). Inspiracje te mogły docierać poprzez Brandenburgię, wzdłuż dolnej i środkowej Odry i dalej poprzez Wisłę i Bug w kierunku południowym. Oczywiście, przyjęcie tej koncepcji nie neguje roli ośrodka śląskiego w rozpowszechnianiu tego rodzaju zabytków na terenie dzisiejszej Polski. Drugim istotnym aspektem jest kwestia funkcji omawianego zabytku. Jest to znalezisko luźne, w bezpośrednim otoczeniu którego nie znaleziono innych artefaktów. Jak już wspomniano, w okolicy nie zanotowano zbyt wielu śladów osadnictwa ze środkowej i późnej epoki brązu. Brak jest również podstaw do łączenia tego odkrycia ze sferą funeralną. W przypadku przedmiotów z brązu, mających ogromną wartość materialną i prestiżową dla społeczności z epoki brązu, często wskazuje się na deponowanie ich w postaci ofiary dla bóstw (Mogielnicka-Urban 1997, 18). W ten sposób najczęściej interpretuje się przedmioty złożone w miejscach, z których nie można było ich ponownie podjąć (bagnach, jeziorach, rzekach) (Jeremicz 2009a, 220), względnie w obrębie eksponowanych form terenu (Maciejewski 2022, 195–196). Uwaga ta dotyczy również siekier, które dość często odnajdujemy w środowisku wodnym (Jeremicz 2009b). Jako przykład można tu wskazać siekierę z Senisławic, w województwie świętokrzyskim odnalezioną w korycie rzeki (Florek 2006, 378). W przypadku analizowanego egzemplarza można dodatkowo zauważyć, że jest on pokryty ciemnozieloną patyną, która może sugerować, że znajdował się on pierwotnie w środowisku wodnym. Należy również zauważyć, że omawiany zabytek został odkryty u samej podstawy dość stromego stoku. Po silniejszych ulewach woda – spływając ze stoków – musiała zatrzymywać się w tym miejscu. Przynajmniej czasowo teren ten mógł być zatem podmokły i to stąd mogła się wziąć wspomniana patyna. Warto także zaznaczyć, że obecny bieg Koprzywianki różni się od pierwotnego. W latach 30. ubiegłego wieku przeprowadzono regulację tej rzeki, w efekcie czego jej koryto zostało przesunięte w kierunku południowym. Mapy topograficzne z tego czasu pokazują, że koryto Koprzywianki w okolicach Niedźwic pierwotnie usytuowane było bardziej w kierunku północnym. W kontekście tych danych, powiązanie omawianego odkrycia z darem złożonym do wody jest dość prawdopodobne. Interpretacja tego typu depozytów jest bardzo szeroka. Z reguły traktuje się je jako ofiary dla bóstw/duchów przodków, dary wotywne lub dziękczynne. Należy przy tym pamiętać, że złożenie przedmiotu w takim środowisku, oznaczało jego ostateczną utratę. Mogło mieć to także wartość prestiżową, gdyż tylko osoba odpowiednio zamożna mogła sobie pozwolić na taką stratę. Na zakończenie, warto przypomnieć, że jeszcze do niedawna obszar Wyżyny Sandomierskiej we wczesnej fazie rozwoju tarnobrzeskiej kultury łużyckiej był traktowany jako teren słabo nasycony przedmiotami brązowymi (Rajpold 2015, 101). W ostatnim czasie obserwujemy znaczny wzrost odkryć artefaktów wykonanych z tego metalu, co ma związek z intensywną działalnością detektorystów. Na przestrzeni ostatnich kilku lat pozyskano między innymi zestaw brązowych przedmiotów z Kaliszanów – Folwark, pow. opatowski (sierp, dłutko, dwa grociki strzał) oraz brązowy sierp z Brzezia, pow. opatowski (zabytki ze Zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu, obecnie w opracowaniu). Przykłady te pokazują, że rejestrowany dotąd obraz mógł być jedynie odzwierciedleniem stanu badań, a niekoniecznie odbiciem rzeczywistości. Należy przy tym jednak wyrazić pewną obawę, czy wraz z tym nowym napływem źródeł nie tracimy również cennego kontekstu odkryć?.

The presented axe was discovered during explorative research using a metal detector in August 2020 by Mariusz Woźniak at site number 12 in Niedźwice. It is a slope of a small valley, strongly exposed from the south side. The artefact was located right at the bottom of the slope, which is sharply cut – in some places, even horizontal loess walls can be seen. This may be a remnant of the Koprzywianka valley, which, as recently as the 1930s, ran further north. The area of the site and its immediate surroundings are covered with fertile soils, highly favourable for economic activity. Nevertheless, apart from one settlement trace of the Tarnobrzeg Lusatian culture and a supposed cemetery from the 4th–5th period of the Bronze Age, no other sites from that time have been recorded nearby. The discussed artefact is a hexagonal axe with side notches, equipped with a socket with a thickened ring and a loop. On both sides of the axe, strongly worn ribs are present, which might have originally emphasized the side notches. It is relatively small (its length is only 8 cm) and light (130 g). The artefact is covered with a dark greenish-brown patina, which may suggest that it lay in a water environment. In terms of form, according to Jerzy Kuśnierz’s typology, this artefact resembles the Wielichowo type, which is a smaller version (up to 9 cm) of the Kowalewko type axes. It can be dated to the end of the 4th and 5th period of the Bronze Age. This allows the artefact to be connected with the end of the early and the beginning of the middle phase of the so-called Tarnobrzeg Lusatian culture, whose people occupied these areas at that time. Importantly, within the Tarnobrzeg Lusatian culture, no analogous items has yet been discovered. The nearest territorial analogy is noted in Przyborów, Brzeg District (Upper Silesian-Little Poland group of the Lusatian culture), and most similar examples are recorded in Silesia and Greater Poland. Based on this, it can be presumed that the presented artefact arrived from that direction. However, it is worth noting that equivalents of this form are also known from the Mazovia region (Wilamowice, Płońsk district, and Gole, Grodzisk district) as well as from the Lublin region (Masłomęcz, Hrubieszów district). The issue of the cultural context remains problematic. With regard to the immediate surroundings of the site where the artefact was found, there is a raised possibility of the physical presence of the population belonging to the Upper Silesian-Little Poland group of the Lusatian culture. Cultural contact between these communities and the population of the Tarnobrzeg Lusatian culture is suggested. These interactions are believed to have influenced the specificity of the discussed region, which retained a certain distinctiveness compared to other areas settled by the Tarnobrzeg Lusatian culture. In this respect, it cannot be ruled out that the axe arrived here not for the “Tarnobrzeg” community, but for an earlier one which the population of this cultural unit only later encountered. Of course, this issue requires broader research. The cemetery known from the literature could have been of key importance, which was supposedly located in Niedźwice and is dated to the 4th–5th period of the Bronze Age. It is also worth mentioning another concept, according to which at least some axes of this type should be considered as effects of the influence of the Nordic centre – they reached the Polish territories via Brandenburg, along the lower and middle Oder river, and further via the Vistula and Bug rivers to the south. Of course, such a direction would not contradict the role of the Silesian centre in popularizing such artefacts within today’s Poland. The character of the presented find is unclear. Due to the presence of brownish-green patina, which (as is assumed) is formed in a water environment, it can be supposed that the artefact constituted some sort of votive or thanksgiving offering to deities or ancestral spirits, whose offerings were often made in water environments. This interpretation may also be supported by the specifics of the place where the analysed axe was found. It should be remembered that the riverbed of the Koprzywianka near Niedźwice was originally situated further north.
A bronze socketed axe with a loop at the site Niedźwice 12
Keywords: Sandomierz Upland; Bronze Age; Tarnobrzeg Lusatian Culture; Upper Silesian-Little Poland group; axe; bronze artefacts