Proces edukacyjny i wychowawczy szlachty i chłopów oczyma Izabeli z Flemmingów Czartoryskiej - Zakrzewska, Beata (Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2025)
XVIII wiek w Polsce to okres, w którym zaczęto dostrzegać wadliwość dotychczasowego systemu edukacji, coraz częściej podnosząc kwestie reform, w tym konieczności wprowadzenia zmian w zakresie wychowania dziewcząt i nauczania ludności wiejskiej. Rezydencja Izabeli Czartoryskiej w Puławach stała się ważnym ośrodkiem kształcenia chłopców pochodzenia szlacheckiego oraz dziewcząt, również tych wywodzących się ze zubożałych rodzin. Księżna prowadziła też szereg działań mających na celu popularyzację edukacji wśród przedstawicieli najniższych klas społecznych. Przedmiotem rozważań stały się poglądy Izabeli Czartoryskiej na wychowanie i edukację dzieci. Księżna stała się prekursorką nowych idei pedagogicznych, z którymi zetknęła się podczas podróży zagranicznych. Popularyzowała nowe modele wychowawcze i zwracała uwagę na konieczność kształcenia całego narodu, bez względu na pochodzenie i płeć. Izabela Czartoryska była żywo zaangażowana w wychowanie własnych dzieci. W toku rozważań zaakcentowano, że postawa księżnej nie była wówczas ani popularna, ani oczywista. Na podstawie zachowanej korespondencji przedstawiono poglądy Izabeli Czartoryskiej na wychowanie chłopców pochodzenia szlacheckiego. Następnie omówiono podejmowane przez księżną inicjatywy na rzecz upowszechnienia, uporządkowania i podniesienia jakości kształcenia dziewcząt. W dalszej części artykułu zwrócono uwagę na prowadzoną przez Czartoryską działalność społeczną, której istotnym elementem było wspieranie nauczania wiejskiego. Omówiono szereg inicjatyw podejmowanych przez księżną, zwracając uwagę na przyświecające jej cele. Edukacja miała stać się narzędziem do budowania tożsamości narodowej i pierwszym krokiem do poprawy losów Rzeczypospolitej.

The 18th century in Poland was a period during which the flaws of the educational system began to show, and the discourse on reform became increasingly prominent—particularly the need for changes in the upbringing of girls and the education of the peasantry. Czartoryska's residence in Puławy became an important center of education for noble boys, as well as for girls from both noble and peasant backgrounds. The princess undertook a range of actions to popularise lower-class education. The princess became a pioneer of new pedagogical ideas she encountered during her travels abroad. She popularised new educational models and emphasized the need to educate the entire nation. Izabela Czartoryska was actively involved in the education of her own children. It is emphasized that her stance at the time was neither popular nor conventional. Based on preserved correspondence, Czartoryska's views on the upbringing of boys from noble families are presented. Next, the initiatives undertaken by the princess to improve the quality of girls' education are discussed. Subsequently, attention is drawn to the social work carried out by Czartoryska, a key element of which was support for rural education. Education was to become a tool for building national identity and the first step toward improving the fate of the Polish Republic
The upbringing of noble and peasant children from the perspective of Izabela Czartoryska née Flemming
Keywords: edukacja XVIII wiek; wychowanie patriotyczne; Puławy; Pielgrzym w Dobromilu; the 18th civic education; patriotic ubringing; Pulawy; Pielgrzym w Dobro- milu [The Pilgrim from Dobromil]